نوسهر/ خهديجه ئهسكهندهر
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بەردەم وەرچەرخانێکی مێژوویی و هەستیاردایە. لە ناوجەرگەی ئەم ململانێ جیۆپۆلەتیکییەدا لەنێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران ، پرسی کورد وەک یەکێک لە کارەکتەرە هەرێمییە کاریگەرەکان، جارێکی تر کەوتووەتە نێو چەقی هاوکێشەکان.
پێگەی کورد، بەتایبەتی لە باشوور و ڕۆژئاوای کوردستان، پێگەیەکی جوگرافی و سیاسیی ستراتیژییە. بۆ ئەمریکا، ناوچە کوردییەکان وەک دوورگەیەکی ئارام و بنکەیەک بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز لە ناوچەکەدا دەبینرێن. لە بەرانبەردا ئێران پێیوایە هەر جۆرە سەقامگیری و بەهێزبوونێکی پێگەی کورد کە لەژێر چەتری پشتیوانیی ئەمریکادا بێت، ئهمه وایکردووە کە هەرێمی کوردستان زۆرجار باجی قورسی ئەم ململانێیانە بدات، کە نموونەی هەرە دیاریان هێرشە مووشەکییە ڕاستەوخۆکانی ئێران بوون بۆ سەر کوردستان بە بیانووی بوونی بنکە و باڵوێزی ئەمریکی مەترسییە گەورەکە بۆ کورد لەم شەڕەدا، بوون بە قوربانی یان گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی کێشەکانە،
شەڕی ٤٠ ڕۆژەی ئێران لە ٢٠٢٦دا، خاڵی وەرچەرخانی جیۆپۆلێتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە بۆ چارەگی دووەمی سەدەی ٢١. هەرچەندە شەڕەکە بە ئاگربەستێکی لەرزۆک وەستێنراوە ، بەڵام ئەمریکا و ئێران لە "بەرزەخی ئاشتیی سارد"دان. گرنگتر لەوە، ئەم شەڕە کۆتایی بە گریمانەی "بێلایەنی کورد" هێنا. دەرکەوت کوردستان، بەپێی ویستی خۆی بێت یان نا، بەشێکی دانەبڕاوی هاوکێشە سەربازییەکەیە لە جەنگەکەدا. لەم جەنگەدا بێلایەنی تەنها دروشمێک بوو، نەک واقیعێك. بۆ جوگرافیایەکی وەک کوردستان، بێلایەنی تەنها بە ئیرادەی ناوخۆیی دیاری ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە دانپێدانانی لایەنە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکانیش هەیە، بەڵام ئاراستەی ڕووداوەکان دەریخست ئەم بێلایەنییە لەگەڵ بەرژەوەندیی هیچ کام لە جەمسەرەکانی شەڕدا نەدەگونجا. لەم نێوەندەدا، دۆخی هەرێمی کوردستان و پرسی کورد لە رۆژهەڵات، بەرەو قۆناخێکی نوێ و جیاواز هەنگاو دەنێت.
ئەمریکا لەم شەڕەدا ئێرانی لاواز کرد، بەڵام نەیتوانی بەتەواوی بیروخێنێت و ڕژێم لەنێو ببات. هەروەها سەرباری باڵادەستی ئاسمانی و هەواڵگری و پێکانی سەرووی ١٣ هەزار ئامانج، واشنتن نەیتوانی ٤٤٠ کگم یۆرانیۆمی پیتێندراوی ٦٠%ی ئێران لەناوببات، و توانای مووشەکی بەڕادەیەکی بەرچاو کەم بکاتەوە.
لێرەدا "بەرەی کوردی" وەک تاکتیکێکی جەنگی دەرکەوت. بەڵام شیکاریی داتا و کات و زانیارییەکان دەری دەخەن ئەمە پلانێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو فریودانێکی میدیایی و ستراتیژی بوو بە چەند ئامانجێک.:
یەکەم: پەرتکردنی سەرنجی سەربازیی ئێران
بە دزەپێکردنی هەواڵی "کردنەوەی بەرەی کوردی"، ئەمریکا بەشێک لە هێزی وشکانی ئێرانی لە سنوورەکان چەسپاند. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە شەڕی سەرەکی، شەڕی ئاسمانی بوو. دوای ٤٠ ڕۆژ سەلمێندرا هیچ جوڵەیەکی وشکانی ڕاستەقینە لە ئارادا نەبووە و ئامانج لێی تەنها بڵاوکردنەوەی سەرنجی سەربازی ئێران بوو.
دووەم: ئاڵۆزکردنی پێوەندی هەولێر و بەغدا
بە دیاریکراوی لە دەستپێکەوە واتا لە ٢٨ی شوباتەوە تا ٢٠ی نیسان، ٨٠٩ درۆن و مووشەک ئاراستەی هەرێمی کوردستان کراون. ٨٧%یان درۆن بوون و زۆرینەیان لە ناوخۆی عێراقەوە، لەلای گرووپە چەکدارەکانی سەر بە ئایدیۆلۆژی ئێرانەوە هاتبوون. ئەمە سەرقاڵکردنی گرووپە چەکدارەکان بوو بە پرسی کورد، تا کەمتر بتوانن دژی بنکەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بجوڵێن. بە واتایەکی تر، ئەمریکا بە ناڕاستەوخۆ کوردی کردە قەڵغانی بنکەکانی خۆی.
سێیەم: تاقیکردنەوەی کاردانەوەی ناوخۆیی ئێران.
دزەپێکردنی بابەتەکە ڕێگەی دا ئەمریکا بزانێت کۆمەڵگەی ئێرانی، بەتایبەت فارس و ئازەری، چۆن مامەڵە لەگەڵ هەڕەشەی "جوداخوازی کوردی" دەکەن. ئەمە زانیارییەکی هەواڵگری گرنگ بوو بۆ قۆناخی دوای شەڕ.
بەڵگەکانیش بریتیین لە:-
یەکەم: ئەگەر پلانەکە پلانێکی نهێنی بوایە، لە میدیاوە بڵاو نەدەکرایەوە. هیچ سوپایەک پلانی هێرشی خۆی ئاشکرا ناکات بۆ لایەنی بەرامبەر.
دووەم: باسکردنی لەگەڵ چەندین ئەکتەری کوردی جیاواز کە بەرژەوەندی دژبەیەکیان هەیە، مانای ئەوەیە دەیانویست بابەتەکە ئاشکرا بێت.
سێیەم: داتای ACLED. لە کۆی ٢٩٥٨ هێرشی تۆمارکراو لە نێوان ٢٨ی شوبات تا ١١ی نیسان، تەنیا ٨.٨٥%ی لە چوار پارێزگا کوردنشینەکە بوون. بۆ بەراورد: ٣١% لە تاران و ٢١% لە باشووری ئێران بوون. لە یەکەم ڕۆژی شەڕیشدا لە ٥٥٣ هێرش، تەنها ٢٥ دانەیان لە ناوچە کوردییەکان بوون. زۆرینەی هێرشەکانی کرماشانیش بەهۆی بوونی ٥ سایتی مووشەکی ستراتیژییەوە بووە، نەک ئامانجی نەتەوەیی.
کەواتە "بەرەی کوردی" لە ڕووی سەربازییەوە بوونی نەبووە، وەک ئەوەی ترەمپ لەلێدوانەکانیدا باسی دەکرد.
کەواتە بۆ ئەمریکا کورد وەک "کارتی بەڕێوەبردنی تەنگژە" و فریودان بەکارهات
مانەوەی پرسی کورد وەک بابەتێکی زیندوو، لە قۆناخی "دانووستانی سارد"دا پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ واشنتن. بێدەنگی سیستەمی بەرگری ئەمریکا بەرامبەر زیاتر لە٣٠ هێرشی دوای ئاگربەست بۆ سەر بنکەکانی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات، بەڵگەی ئەمەیە. ئەمریکا نایەوێت کێشەکە چارەسەر بکات، بەڵکو دەیەوێ وەک فشارێک لەسەر تارانی بهێڵێتەوە. هەرکاتێک دانوستانەکان لەگەڵ ئێران تووشی بنبەست بێت، ئەمریکا دەتوانێ بە جوڵاندنی کارتی کورد، گوشار دروست بکاتەوە. لەم نێوەندەدا هەرێمی کوردستان دەبێتە چەقی هاوسەنگی نەک تەنها بۆ ئەمریکا، بەڵکو بۆ وڵاتانی کەنداویش بۆ ڕێگریکردن لە هەژموونی گرووپە چەکدارەکانی عێراق.
لە ڕوانگەی ئێرانەوە، کورد هەمیشە وەک سەرچاوەیەکی جددی بۆ ناسەقامگیری ناوخۆیی سەیر کراوە.
شەڕی ٤٠ ڕۆژە زیانێکی ٢٧٠ ملیار دۆلاری بە ئابووری ئێران گەیاندووە، کە دەکاتە زیاتر لە ٥٠%ی بەرهەمی ناوخۆیی. سندوقی دراوی نێودەوڵەتیش پێشبینی بچووکبوونەوەی ٦%ی ئابووری و هەڵاوسانێکی ٥٠% دەکات بۆ کۆتایی ساڵ. ئەم قەیرانە قووڵە ئابوورییە، لەگەڵ قووڵبوونەوەی ناکۆکییەکانی نێوان ڕێفۆرمیست و موحافیزەکار لەناو دەسەڵاتدا، پێویستی تاران بۆ "دوژمنێکی دەرەکی" وەک ئامرازێکی مانەوە دەخاتە ڕوو.
"ترسی جوداخوازی کوردی" باشترین پاساوە بۆ سێ شت: یەکەم، ئەمنیکردنی ناوچە کوردییەکان کە هەمیشە ناڕەزایەتی دەردەبڕن.
دووەم، یەکخستنی ناوماڵی ڕژێم.
لەکاتی ئاگربەست، ناکۆکییەکانی ناو دەسەڵات دەرکەوتن: حوسێن تایب ڕێگری لە ڕێککەوتن دەکات، قالیباف دان بە باڵادەستی سەربازی ئەمریکا دادەنێت، بەرەی پایداری "بەیاننامەی پشتگیری" واژۆ ناکات. لەم دۆخەدا، دروستکردنی هەڕەشەیەکی دەرەکی وەک "بەرەی کوردی" هەموو باڵەکان یەکدەخات.
سێیەم، کەمکردنەوەی ناڕەزایەتی لە ناوچەکانی تری وەک تاران و ئەسفەهان، بە نیشاندانی ئەوەی کە "وڵات لەژێر هەڕەشەدایە".
بۆیە بەردەوامیدان بە هێرش بۆ سەر حیزبەکانی ڕۆژهەڵات لەکاتی ئاگربەست، ئامانجی سەربازی نییە، بەڵکو ئامانجی سیاسی و دەروونییە بۆ مانەوەی ڕژێم.
ئەم شەڕە سەلماندوویەتی کە ،:
یەکەم: بۆ هەرێمی کوردستان، سەردەمی "بێلایەنی" کۆتایی هاتووە .
هەرێم بەهۆی ٤ خاڵی لاوازی ستراتیژییەوە ناتوانێ بێلایەن بمێنێتەوە :
١. وابەستەیی بودجە بە بەغدا.
٢. نەبوونی سیستەمی بەرگری ئاسمانی سەربەخۆ. ٣. بوونی "بەرەیەکی جیاواز و زۆرجار دژ" کە ئاماژەیە بۆ لاوازی ستراتیژی هەرێم لە بەرامبەر هەڕەشەی گرووپە چەکدارە نا-دەوڵەتییەکانی باشووری هێڵی ٣٦. ئەم دۆخە ناچاری دەکات بەشێک لە توانا بەرگرییەکانی بۆ پاراستنی ناوخۆ تەرخان بکات و توانای مانۆڕی جیۆپۆلیتیکی سنووردار دەکات.
٤. دۆخی شپرزەی ناوخۆیی. لەم دۆخەدا، باشترین بژاردەی ستراتیژی بۆ هەرێم تەنها "ئێرانێکی لاوازە" کە پەیوەندی لەگەڵ واشنتن ئاڵۆز بێت. چونکە ئێرانێکی بەهێز هەمیشە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی هەرێم دەدات، ئێرانێکی ڕووخاویش دەبێتە هۆی پشێوی و هاتنی گرووپی توندڕەو بۆ سنوورەکان و پشێوی و ناسەقامگیری دروستدەکات.
دوەم: بۆ حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، مۆدێلی "کەمپ و پێشمەرگایەتی کلاسیک" لە هەرێم کۆتایی هاتووە.
ئەزموونی حەماس لە غەززە، پەکەکە لە قەندیل، و هەسەدە لە ڕۆژئاوا سەلماندیان کە جەنگی بێ ستراتیژی و بێ پشتیوانی ئاسمانی، تەنها وێرانکاری بۆ خەڵکی سڤیل لێدەکەوێتەوە. کەمپەکانی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات بە تەواوی ئاشکران و لەژێر چاودێری درۆنی ئێراندان. لەمەودوا تاران دوو بژاردە دەخاتە بەردەمیان: یان وەک "موجاهیدینی خەلق" دەرپەڕێنرێن بۆ وڵاتێکی سێیەم، یان ناچار دەبن بگەڕێنەوە بۆ ڕێککەوتنێکی ئەمنی لەگەڵ عێراق و هەرێم، یان پەنا ببەنە بەر دانوستانێکی هاوشێوەی پرۆسەی چەکداماڵینی تورکیا-پەکەکە.
سێیەم: بۆ عێراق، دەرفەتێکی مێژوویی هاتووەتە ئاراوە.
عێراق لە ٢٠٠٣وە دەیتوانی ببێتە دەوڵەتێکی مۆدێل لە پرسی کورددا. بەپێی دەستووری ٢٠٠٥ و لەڕێی کوردەوە، بەغدا توانای هەبوو هەستانەوەیەکی جیۆپۆلیتیکی گەورە بکات و ببێتە پردی پەیوەندی نێوان ئەمریکا، ئێران، تورکیا و کەنداو. بەڵام درێژەدان بە سیاسەتی ئەمنیکردنی پرسی کورد، هێرشی گرووپە چەکدارەکان، و بەکارهێنانی سیاسییانەی بودجە ، تووشی تەڵەیەکی مێژوویی دەبێت.
دەرئەنجام:
شەڕی ئێران دوو وانەی ستراتیژی هەیە بۆ هەموو ئەکتەرە دەوڵەت و نا دەوڵەتەکانی ناوچەکە:
یەکەم: باڵادەستی سەربازی بە تەنیا ڕەفتار ناگۆڕێت. ئەمریکا و ئیسرائیل بە ١٣ هەزار هێرشی ئاسمانی نەیانتوانی ڕژێم لە ئێران بڕووخێنن یان بەتەواوی تەسلیمی بکەن. وەک چۆن ڕووسیا لە ٢٠٢٢وە لە ئۆکرانیا گیری خواردووە و ئیسرائیل لە ٢٠٢٣-٢٠٢٤ نەیتوانی کۆتایی بە حەماس و حیزبوڵڵا بهێنێت. لەڕاستیدا "شەڕی خێرا و یەکلاکەرەوە" نەماوە، سەردەمەکە دەریخستووە کە جەنگەکان بەهەر شێوەیەک لە شێوەکان زیاتر درێژە دەکێشن، زۆر جار ڕێککەوتن و ئاگربەستیش چارەی هۆکارە بنەڕەتییەکانی جەنگەکە ناکەن.
دووەم: ئەم جەنگە دەریخستووە کە لە ململانێ و جەنگە هاوچەرخەکاندا ، لایەنە لاوازەکانیش دەتوانن بمێننەوە. "ستراتیژی بەرگری ناهاوسەنگ" واتە خۆگونجاندن لەگەڵ هێرشی دوژمن و درێژەدان بە مانەوە، بەهەر نرخێک بێت بووەتە چەکی سەرەکی دەوڵەت و گرووپە نا-دەوڵەتییەکان. ئێران بەم ستراتیژییە خۆی ڕاگرتووە و ماوەتەوە. کوردیش بەهەمانشێوە، سەرەڕای ئەوەی کرایە کارتی فریودان لای ئەمریکا و ئامانجی مووشەکی ئێران و گرووپە چەکدارەکانی عێراقی سەر بە ئایدیۆلۆژیای ئێران.
لە کۆتاییدا، ئەوەی شەڕی ٤٠ ڕۆژە بۆ کوردی دەرخست ئەوەیە کە لە جیهانی ئەمڕۆدا، "بێلایەنی" ئیمتیازێکی دیاریکراو نییە، بەڵکو پێگەیەکی ستراتیژییە کە دەبێت بە هێزی سەربازی، و قووڵایی دیپلۆماسی و ژیری جیۆپۆلیتیکی هەوڵی بۆ بدرێت و بەدەست بهێنرێت.
بۆیە کورد لە شەڕی ئەمریکا-ئیسرائیل و ئێراندا، لەسەر پەتێکی هەستیار یاری دەکات، مانەوە و سەرکەوتنی کورد لەوەدایە کە نەبێتە بەشێک لە شەڕی ئەوانی تر، بەڵکو پێگەی خۆی وەک ناوچەیەکی ئارام و هاوبەشێکی جێی متمانەی نێودەوڵەتی بپارێزێت، چونکە لە شەڕی زلهێزەکاندا، تەنیا ئەوانە دەمێننەوە کە دەزانن چۆن مامەڵە بکەن و خۆیان بگونجێنن لەگەڵ دۆخی نێودەوڵەتی.
لیستی سەرچاوەکان
١. سەرچاوە کوردییەکان
ئاژانسی هەواڵی کوردستان (KNA) - ڕاپۆرتی تایبەت: "٨٠٩ درۆن و مووشەک لە ٥٢ ڕۆژدا ئاراستەی هەرێمی کوردستان کراون"، ٢١ی نیسانی ٢٠٢٦
پەیمانگای کوردی بۆ توێژینەوە و گەشەپێدان - "بێدەنگی سیستەمی بەرگری ئاسمانی: خوێندنەوەیەک بۆ هێرشەکانی سەر بنکەکانی ڕۆژهەڵات"، ئایاری ٢٠٢٦
د. کامەران مەنتک - _کوردستان و جەنگی نوێی ناوچەیی: لە بێلایەنییەوە بۆ یاریکەری چالاک_، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کارۆ، هەولێر، ٢٠٢٦
٢. سەرچاوە فارسییەکان
خبرگزاری فارس - «حسین طائب مانع توافق تیم مذاکرهکننده در اسلامآباد شد»، ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵
وبسایت انتخاب - «اختلاف در جبهه پایداری بر سر حمایت از قالیباف / هزینه ۲۷۰ میلیارد دلاری جنگ»، ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۵
آژانس تسنیم - «مفهوم کوه پرسلاح و اهمیت زاگرس در استراتژی دفاعی ایران»، فروردین ۱۴۰۵
دکتر محمود سریعالقلم - _جنگ نامتقارن و آینده قدرت در خاورمیانه: مطالعه موردی جنگ ۴۰ روزه ایران_، انتشارات مرکز پژوهشهای مجلس، تهران، ۱۴۰۵
٣. سەرچاوە ئینگلیزییەکان
ACLED - Armed Conflict Location & Event Data Project - "Iran Conflict Update: 2,958 Explosions/Remote Violence Events, 28 Feb - 11 Apr 2026"
U.S. Central Command (CENTCOM) - "Press Briefing: Over 13,000 Targets Struck in Iran During 40-Day Operation", April 2026
International Monetary Fund (IMF) - "Regional Economic Outlook: Middle East - Iran GDP Contraction Forecast Post-2026 Conflict", May 2026
The Washington Institute for Near East Policy - "The 'Kurdish Front' Myth: Information Operations in the 2026 Iran War", Policy Analysis, April 2026
Kenneth M. Pollack - The Forty-Day War: America, Iran, and the New Middle East Order, Brookings Institution Press, Washington D.C., 2026
Vali Nasr - Iran's Strategic Depth: Shia Networks, Kurdish Dilemmas, and the Post-War Balance, Oxford University Press, 2026