ئامادەکردن: هێمن مەحمود بایەزیدپور
پوختە
ئەم شیکارییە کاریگەریی قەیرانی گەرووی هورمز لەسەر سیستمی دابینکردنی وزەی جیهانی و هەروەها دەرفەت و ئاستەنگە ستراتیجییەکانی بەردەم هەرێمی کوردستان بۆ قۆستنەوەی هەڕەشەکان بە دەرفەت و بوون بە هەنادەکارێکی وزە شیکاری دەکات.
ئەم نووسینە شیکارییەکی وەسفییە و بە پشتبەستن بە داتا فەرمییە نێودەوڵەتییەکان دەریدەخات کە ئاڵۆزییە جیۆپۆڵەتیکییەکان لە گەرووی هورمز لەرێگەی بەرزبوونەوەی بەرچاو لە نرخی نەوت و گاز و تێکچوونی زنجیرەی دابینکردنی جیهانی بووەتە هۆی قەیرانی گەورە لە بازاڕی وزە.
لە هەمان کاتدا، شیکارییەکە روونیدەکاتەوە کە ئەم قەیرانە بووەتە هۆی ئەوەی وڵاتانی هەنارەکار و هاوردەکاری وزە لە جیهاندا بیر لە رێگەی جێگرەوە بکەنەوە بۆ هەناردەی وزە و لەو نێوانەشدا هەرێمی کوردستان دەتواێت لەم دۆخە نوێیەدا پشکی خۆی وەرگرێت بۆ ئەوەی ببێتە رێگایەکی جێگرەوە بۆ هەناردەکردنی وزە، بە تایبەتی لە رێگای هێڵی بۆری باکوور، بەڵام بەدیهێنانی ئەم دەرفەتە بەستراوەتەوە بە چارەسەرکردنی کێشە سیاسی، یاسایی و ئەمنییەکانەوە.
بەگوێرەی ئەنجامی شیکارییەکە گۆڕینی هەڕەشەکان بۆ دەرفەت و زاڵبوون بەسەر خاڵە لاوازەکاندا و بەهێزکردنی تواناکان بۆ بەکارهێنانی ئەم دەرفەتەی بەردەم هەرێم پێویستی بە ستراتیژیەکی چەند لایەنە هەیە کە تێیدا پێویستە سەرەتا گەشە بە ژێرخانەکان بدرێت و هەروەها قووڵترکردنی متمانە و پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا و هاوتەریب سڕینەوەی هەڕەشەی وڵاتانی درواسێی هەرێم و راکێشانی وەبەرهێنەران دەتوانێت لەم پەیوەندییەدا رۆڵێکی سەرەکی بگێرێت.
گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین رێڕەوەکانی وزە لە جیهاندا، کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە پاراستنی بەردەوامی دابینکردنی نەوت و گاز دەگێڕێت. بەپێی داتای ساڵی 2025، نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا لەم ڕێڕەوەوە دەگوازرێتەوە، کە هاوتایە بە نزیکەی 25%ی بازرگانی دەریایی نەوت لە جیهاندا، هەروەها 19%ی بازرگانی جیهانیی گازی سروشتی LNG پەیوەستە بەم ڕێڕەوەوە، بەڵام بەهۆی ئاڵۆزییە بەردەوامەکانی ناوچەکە، بە تایبەتی ململانێکانی نێوان ئێران و وڵاتانی رۆژئاوا، گەرووی هورمز بەردەوام لەژێر هەڕەشەی داخستن یان سنووردارکردنی گواستنەوەی وزەدایە. ئەم دۆخە نیشانی دەدات کە پشتبەستن بە یەک رێڕەوی ستراتیجی، مەترسییەکی گەورە بۆ ئاسایشی وزەی جیهانی دروستدەکات.
بە گوێرەی سندوقی نێودەوڵەتیی دراو قەیرانەکانی وزە زۆرجار دەبێتە هۆی دروستکردنی قەیران لەسەر بازاڕی جیهانی لەڕێگەی بەرزبوونەوەی نرخ، هەڵاوسان و تێکچوونی زنجیرەی دابینکردن، بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەم قەیرانانە دەتوانن دەرفەت بۆ ناوچەکانی تر دروستبکەن بۆ گرتنەدەستی رۆڵێکی نوێ لە سیستەمی وزەی جیهانی.
لەو چوارچێوەیەدا، ئەم شیکارییە هەوڵ دەدات وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە:
ئایا هەرێمی کوردستان دەتوانێت قەیرانی گەرووی هورمز بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی ستراتیژیکی بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە سیستمی وزەی ناوچەیی و جیهانی؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، شیکارییەکە پشت دەبەستێت بە توێژینەوەی وەسفی-شیکاری و بەکارهێنانی داتای نێودەوڵەتی بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی قەیرانی گەرووی هورمز و تواناکانی هەرێمی کوردستان.
کاریگەرییە ناوچەیی و جیهانییەکانی داخستنی گەرووی هورمز
بەرزبوونەوەی نرخی وزە
-نەوت
بە گوێرەی داتاکانی بانکی جیهانی قەیرانی گەرووی هورمز بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە نزیکەی 70 دۆلار لە پێش قەیرانەکە بۆ نێوان 110-119 دۆلار، واتە بەرزبوونەوە50% تا 70% لە ماوەیەکی کورتدا. هەندێک لە پێشبینییەکانیش ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لە ئەگەری بەردەوامبوونی قەیرانەکە، گەیشتنی نرخی نەوت بۆ 150 دۆلار یان زیاتر پێشبینی دەکرێت.
-گاز LNG )و گازی سروشتی(
بەپێی داتاکانی یەکێتی ئەوروپا کە لە ماڵپەری یۆرۆنیوز بڵاوکراوەتەوە قەیرانی گەرووی هورمز بەهۆی کەمبوونەوەی دابینکردنی LNG لە وڵاتانی کەنداو و نەبوونی سەرچاوەی جێگرەوەی پێویست، بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نزیکەی 70% لە نرخی گاز و لە هەندێک ناوچەدا ئەگەری گەیشتن بە 100%یش هەیە.
-بەنزین و بەرهەمە نەوتییەکان
قەیرانی گەرووی هورمز بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی، نرخی بەنزین لە ئەمریکا بۆ سەرووی 4 دۆلار بۆ هەر گاڵۆنێک و هاوکات نرخی گازۆیل نزیکەی5.8 دۆلار بۆ هەر گاڵۆنێک بەرزبووەتەوە .
کاریگەرییەکانی قەیرانی گەرووی هورمز تەنها بە نرخی وزە سنووردار نابێت، بەڵکو بە شێوەیەکی زنجیرەیی کاریگەریی لەسەر خۆراک و کەلوپەلی سەرەکی هەیە.
بە گوێرەی بانکی جیهانی نزیکەی سێیەکی بازرگانی جیهانی کودی کیمیاوی لەم ڕێگایەوە دەگوازرێتەوە و بەرزبوونەوەی نرخی گاز دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی کودی نایتروجینی کە لە ئەنجامدا نرخی خۆراک بەرز دەکاتەوە.
هەروەها، بەرزبوونەوەی کرێی گواستنەوە و بیمەی کەشتییەکان بەهۆی مەترسییەکانەوە، زنجیرەی دابینکردنی جیهانی تووشی گرفتی گەورە کردووە .
هاوکات ماڵپەری ئەلجەزیرەی ئینگلیزی لە راپۆرتێکدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئەم دۆخە لە هەندێک ناوچەدا بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی کاڵای سەرەکی بە ڕێژەی40% تا 120% و زیادبوونی هەڵاوسان بۆ نێوان 4% تا 6%، بە تایبەتی لە وڵاتانی گەشەسەندوودا.
بە گوێرەی بانکی جیهانی قەیرانی گەرووی هورمز دەتوانێت ژمارەی ئەو کەسانەی لە برسێتیی تونددان بگەیەنێتە نزیکەی 45 ملیۆن کەس و خێرایی گەشەی ئابووری جیهان کەم بکاتەوە.
کاریگەری داخستنی گەرووی هورمز لەسەر وڵاتانی کەنداو و عێراق
داخستنی یان سنوورداربوونی گەرووی هورمز وەک گرنگترین ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی وزەی جیهان، کاریگەرییەکی راستەوخۆ و گەورە لەسەر وڵاتانی کەنداو و عێراق هەیە، چونکە ئەم رێڕەوەیە سەرەکیترین رێگای هەناردەی نەوت و گازە بۆ ئەم وڵاتانە. بەپێی داتاکانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە، زۆربەی هەناردەی نەوتی وڵاتانی وەک سعودیە، کوەیت، قەتەر و عێراق لەم رێگایەوە دەگوازرێتەوە.
- زیانی ئابووری (داهات و هەناردە)
داخستنی گەرووی هورمز بووەتەهۆی دابەزینی گەورەی هەناردەی وزە کە لە ئەنجامدا داهاتی وڵاتانی کەنداو بەشێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە. بە گوێرەی شیکارییەکان، ئەم قەیرانە دەتوانێت زیاتر لە 2 ملیار دۆلار لە رۆژێکدا زیان بۆ وڵاتانی هەناردەکاری ناوچەکە دروستبکات.
هەروەها، ئاژانسی رۆیتەرز لە راپۆرتێکدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە کۆی زیانە ئابوورییەکان لە ماوەی قەیرانەکەدا زیاتر لە 50 ملیار دۆلار بووە بە تایبەتی بەهۆی وەستانی هەناردە و کەمبوونەوەی داهات.
- دابەزینی بەرهەمهێنان
بەهۆی نەبوونی رێگای هەناردە، زۆرێک لە وڵاتان ناچاربوون بەرهەمهێنانی نەوت کەمبکەنەوە یان رایبگرن بەتەواوی. بۆ نموونە بە گوێرەی رۆیتەرز لە وڵاتانی کەنداو بە گشتی زیاتر لە 10 ملیۆن بەرمیلی ڕۆژانە بەرهەمهێنانی وزە دابەزیوە و تنها لە عێراق، دابەزینی بەرهەمهێنان تا نزیکەی 70% بەرزبووەتەوە.
ئەمە دەریدەخات کە داخستنی ڕێگای هەناردە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەک داخستنی بەرهەمهێنان کار دەکات، چونکە کاتێک نەوت ناتوانرێت بفرۆشرێت، کۆمپانیاکان ناچار دەبن کێڵگەکان دابخەن.
- وەستانی هەناردەی گاز (بە تایبەتی قەتەر)
قەتەر، وەک یەکێک لە گەورەترین هەناردەکارانی LNG، بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەریی نەرێنی و زیانبەخشی لە قەیرانی گەرووی هورمز بەرکەوتووە. بە گوێرەی داتاکانی سندوقی نێودەوڵەتی دراو بەهۆی ئەوەی نزیکەی 19% لە بازرگانیی جیهانی LNG لەم رێگایەوە دەگوازرێتەوە، داخستنی گەرووی هورمز بووەتە هۆی تێکچوونی بازاڕی گازی جیهانی .
- کاریگەری لەسەر عێراق
عێراق، وەک وڵاتێک کە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە گەرووی هورمز بۆ هەناردەی نەوت دەبەستێت، ئەم قەیرانە کاریگەرییەکی زۆری تێکردووە، داخستنی رێگای هەناردە بووەتە هۆی:
• وەستانی بەرهەمهێنانی نەوت لە هەندێک لە کێڵگە نەوتییەکان
• دابەزینی داهاتی حکومەت
• فشار لەسەر بودجەی گشتی
لە کاتێکدا زیاتر لە 90% ی داهاتی حکومەتی عێراق پشت بە نەوت دەبەستێت، هەر ئاڵۆزییەک لە هەناردەکردندا دەتوانێت کاریگەرییەکی راستەوخۆ لەسەر ئاستی ژیان و ئابووری وڵات هەبێت .
قەیرانی گەرووی هورمز و دۆزینەوەی رێگای نوێ و جێگرەوە
قەیرانی داخستنی گەرووی هورمز دەریدەخات کە پشتبەستن بە یەک ڕێگای گواستنەوەی وزە، مەترسییەکی گەورەی ئابووری و سیاسی دروست دەکات، بە تایبەتی کاتێک ئەو ڕێگایە دەکەوێتە ناو ناوچەیەکی پڕ ئاڵۆزی جیۆپۆڵەتیکی، بۆیە دابینکردنی سەرچاوەی جێگرەوەی وزە و پاراستنی بەردەوامیی هەناردەکردن، بووەتە بابەتێکی سەرەکی لە ستراتیجی داهاتووی وڵاتانی هەناردەکار و هاوردەکاری نەوت و گازی جیهان.
لەم چوارچێوەیەدا، هەرێمی کوردستان بەهۆی شوێنی جوگرافی تایبەت و بوونی ڕێگای هەناردەکردنی نەوت و گاز لە ڕێگای باکوور بۆ دەریای ناوەڕاست، دەتوانێت وەک یەکێک لە گرنگترین هەڵبژاردە جێگرەوەکان دەربکەوێت و ڕۆڵێکی کاریگەرتر لە سیستمی وزەی ناوچەیی و جیهانی وەربگرێت.
تایبەتمەندیی جیۆئابووری هەرێمی کوردستان
هەرێمی کوردستان خاوەنی تایبەتمەندییەکی جیۆئابووریی گرنگە. هەناردەکردنی نەوت لە هەرێم، بە پێچەوانەی نەوتی باشووری عێراق، مەرج نییە تەنها بە گەرووی هورمز سنووردار بێت، بەڵکو دەتوانرێت لە ڕێگای هێڵی بۆری باکوور بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا لە دەریای ناوەڕاست هەناردە بکرێت. ئەمەش دەتوانێت هەرێمی کوردستان بکاتە رێگایەکی گرنگ بۆ هەناردەکردنی بەشێک لە نەوتی عێراق لە کاتی قەیرانی گەرووی هورمزدا.
تواناکانی هەرێمی کوردستان بۆ هەناردەکردنی نەوت
دوای ڕێککەوتنی سێلایەنە لە نێوان بەغدا، هەولێر و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان، هەناردەکردنی نەوت لەم ڕێگایەوە بە شێوەیەکی سەرەتایی گەیشتووە بە نزیکەی 240,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا، لەوانە180,000–190,000 بەرمیل بۆ هەناردەکردن و نزیکەی 50,000 بەرمیل بۆ بەکارهێنانی ناوخۆیی تەرخانکراوە.
هەروەها، بە گوێرەی ئاژانسی رۆیتەرز ئەم ڕێژەیە لە بارودۆخی ئاسایی و کاتی قەیراندا دەتوانێت بۆ نێوان 200,000 تا 250,000 بەرمیل لە رۆژێکدا بەرزبێتەوە و لە باشترین دۆخدا، لە ئەگەری زاڵبوون بەسەر کێشە تەکنیکی و سیاسییەکان، دەتوانێت بگاتە زیاتر لە 300,000 بەرمیل لە ڕۆژێکدا.
ئەگەرچی ئەم ڕێژەیە بەراورد بە هەناردەکردنی باشووری عێراق پێش قەیرانی گەرووی هورمز کە زیاتر لە 3 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بوو، زۆر سنووردارە، بەڵام گرنگی ستراتیجیی ئەم هێڵە لە کاتی قەیراندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزدەبێتەوە و دەبێتە دەرفەتێکی سەرەکی بۆ پاراستنی بەشێک لە داهاتی نەوتی عێراق.
تواناکانی هەرێمی کوردستان بۆ بەرهەمهێنانی گاز
هەرێمی کوردستان لە کەرتی گازدا توانای بەرچاوی هەیە. بە گوێرەی ڕاپۆرتی ئەنجومەنی ئەتڵەسی، یەدەگی سەلمێنراوی گازی هەرێمی کوردستان بە نزیکەی 25 تریلیۆن پێ سێجا و یەدەگی ئەگەری بە 9.6 تریلیۆن پێ سێجا دەخەمڵێندرێت.
هەمان راپۆرت پێشبینی دەکات کە بەرهەمهێنانی گازی هەرێمی کوردستان لە 5.4 ملیار مەتر سێجا لە ساڵێکدا بۆ 15.4 ملیار مەتر سێجا لە ساڵی 2030 و 36.6 ملیار مەتر سێجا لە ساڵی 2040 بەرز ببێتەوە بە توانای هەناردەکردنی نزیکەی 5.4 ملیار مەتر سێجا لە ساڵی 2030 و لوتکەی 15.5 ملیار مەتر سێجا لە ساڵی 2040
هەروەها، پڕۆژەی KM250 لە کێڵگەی کۆرمۆر توانای پرۆسێسکردنی گاز بە بڕی 250 ملیۆن پێ سێجا لە رۆژێکدا زیاد کردووە، کە بەمەش کۆی توانای کۆرمۆر گەیشتووەتە 750 ملیۆن پێ سێجا لە ڕۆژێکدا.
دەرفەتەکانی بەردەم هەرێمی کوردستان
یەکەم، هەرێمی کوردستان دەتوانێت ببێتە رێگەیەکی بەدیل و جێگرەوە بۆ هەناردەکردنی نەوتی عێراق. لە قەیرانێکی هاوشێوەی قەیرانی گەرووی هورمزدا، بەغدا زیاتر پێویستی بە رێگای باکوور دەبێت بۆ هەناردەکردن و پاراستنی داهاتی نەوت. ئەمەش دەتوانێت پێگەی هەولێر لە دانوستانەکانی بودجە، تێچووی بەرهەمهێنان، بەڕێوەبردنی کێڵگە نەوتییەکان و پشکی بودجەی هەرێم بەهێزتر بکات.
دووەم، ئەم دۆخە دەتوانێت ببێتە هۆی راکێشانی وەبەرهێنەران بۆ سەرمایەگوزاری لە هێڵەکانی گواستنەوە، دەرهێنان، پاڵاوتن و پەرەپێدانی کەرتی نەوت و گاز. زیادبوونی گرنگی ڕێگاکانی جێگرەوە لە کاتی قەیراندا، دەتوانێت کوردستان بکاتە شوێنێکی گرنگتر بۆ سەرمایەگوزاری نێودەوڵەتی.
سێیەم، هەناردەکردنی گاز بۆ باشووری عێراق، تورکیا و لە درێژخایەندا ئەوروپا دەکرێت ببێتە دەرفەتێکی ستراتیژیکی. لە کورتخایەندا، بازاڕی سروشتی بۆ گازی هەرێم لە چوارچێوەی عێراقدایە، چونکە عێراق هێشتا پێویستی بە گاز هەیە بۆ وێستگەکانی بەرهەمهێنانی کارەبا. لە مامناوەنددا، تورکیا و پاشان ئەوروپا دەتوانن ببن بە بازاڕی مەبەست، بە مەرجی چارەسەرکردنی ناکۆکی یاسایی و پەرەپێدانی ژێرخانەکان.
چوارەم، بەرزبوونەوەی گرنگی وزەیی هەرێمی کوردستان دەتوانێت پێگەی سیاسی هەرێم لە پەیوەندی لەگەڵ ئەمریکا، تورکیا و ئەوروپا بەهێزتر بکات، بە تایبەتی ئەگەر هەرێم بتوانێت خۆی وەک بەشێک لە چارەسەری قەیرانی دابینکردنی وزە نیشان بدات.
مەترسی و ئاستەنگەکانی بەردەم هەرێمی کوردستان
لە هەرێمی کوردستان، هەناردەکردنی نەوت و گاز بەهۆی چەندین کێشەی سەرەکیەوە لەوانەش بەربەستی سیاسی، ئابووری و ئەمنی و دیاریکردنی هەر جۆرە پلانێکی ستراتیجی پەیوەستە بە چارەسەرکردنی تەواوەتی و درێژخایەنی ئەم ئاستەنگانەوە.
- بەربەستە سیاسییەکان
- کێشەی دەسەڵات لە نێوان بەغدا و هەولێر: یەکێک لە گرنگترین کێشەکان بریتییە لە ناکۆکی سەبارەت بە مافی هەناردەکردن و کۆنترۆڵی سەرچاوەکانی نەوت. بەغدا زۆرجار هەناردەی سەربەخۆی هەرێم قبوڵ ناکات.
- ناڕوونی یاسایی: یاسای نەوتی عێراق لەسەر ئەوەی کێ مافی ڕاستەوخۆی هەناردەی هەیە هێشتا بەتەواوەتی رووننەکراوەتەوە و خوێندنەوەی جیاوازی بۆ دەکرێت.
- فشاری نێودەوڵەتی: هەندێک وڵات و کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان بەهۆی ترسی یاسایی و سیاسی و ئەمنی لە وەبەرهێنان یان پابەندبوون بە گرێبەستەکانیان لە کوردستان دوودڵ دەبن.
-بەربەستە ئابوورییەکان
- پشتبەستن بە یەک ڕێگا (بەندەری جیهان – تورکیا): هەناردەکردنی نەوتی هەرێم تا ڕادەیەکی زۆر پشت بە یەک هێڵی گواستنەوە دەبەستێت، کە ئەمە خۆی مەترسییەکی گەورەی ئابوورییە و کاریگەری سیاسی و ئەمنییەکانی تورکیا سەربەخۆیی هەرێم بۆ هەناردەکردن سنووردار دەکات.
- نرخی نەوت و بازاڕی نێودەوڵەتی: کەمبوون و زیادبوونی نرخی نەوت کاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر داهاتی عێراق دادەنێت و پشتبەستنی بەشێکی بەرچاوی بودجەی هەرێم بە بەغداد توانا داراییەکانی هەرێم سنووردار دەکات.
-بەربەستە ئەمنییەکان
- مەترسی لەسەر بۆرییەکانی نەوت و گاز: هێڵەکانی گواستنەوە بەهۆی بەربڵاوبوون و نەبوونی سیستەمی بەرگریی پێویست بەردەوام لەژێر هەڕەشەی هێرشە مووشەکی و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکاندایە.
- نائارامی ناوچەیی: کێشەی سیاسی و کاریگەری میلیشیاکان لە ناوچەکەدا زۆر جار دەبێتە هۆی وەستانی هەناردەکردنی نەوت و گاز.
- کاریگەریی وڵاتانی دراوسێ لەوانەش ئێران و تورکیا: زۆر کات بەرژەوەندیی تاران و ئەنقەرە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی هەرێمی کوردستان لە یەک ئاراستەدا نییە و هەر کام لەم وڵاتانە زۆر کات بەربەستی گەورە بۆ هەناردەکردن و گەشەپێدانی کەرتی وزە لە هەرێمی کوردستان دەخولقێنن.
پێشنیارە ستراتیژییەکان بۆ بەکارگرتنی دەرفەت و کەمکردنەوەی مەترسییەکان
بە پشتبەستن بە ئەنجامەکانی ئەم شیکارییە، دیارە کە گۆڕینی قەیرانی گەرووی هورمز بۆ دەرفەتێکی ستراتیجی بۆ هەرێمی کوردستان، پێویستی بە گرتنەبەری ستراتیژیەکی چەند لایەنە هەیە کە تەنها لە ئاستی تاکتیکی نەبێت، بەڵکو لە ئاستی ستراتیجێکی درێژخایەن جێبەجێبکرێت.
یەکەم، پەرەپێدانی رێگاکانی هەناردە و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە یەک هێڵی گواستنەوە پێویستە وەک یەکێک لە سەرەکیترین ئامانجەکان دابنرێت. پشتبەستن بە یەک رێگا، بەتایبەتی لە ناوچەیەکی پڕ ئاڵۆزیی سیاسی، مەترسییەکی ستراتیجییە، بۆیە هەرێم پێویستە بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و ئەوروپا بە شێوەیەکی سەرەکی پەرەپێبدات و هەروەها بیر لە دروستکردنی رێگای نوێی وزە بکاتەوە بۆ گەشەپێدانی رێگاکانی جێگرەوە.
دووەم، گەشەپێدانی کەرتی گاز دەتوانێت ببێتە بنەمایەکی سەرەکی بۆ داهاتووی وزەی هەرێم. بەهۆی داواکارییە بەرزەکان بۆ گاز لە ناوچەکە و ئەوروپا، وەبەرهێنان لەم کەرتەدا پێویستە زیادبکرێت، هەروەها بەکارهێنانی گاز بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا لە ناوخۆدا دەتوانێت پشتبەستن بە هەناردەی وزە کەم بکاتەوە. لە درێژخایەندا، گەشەپێدانی ژێرخانەکانی هەناردەی گاز دەتوانێت هەرێم بکاتە بەشێک لە دابینکەری وزە بۆ تورکیا و ئەوروپا.
سێیەم، چارەسەرکردنی کێشە سیاسی و یاسایییەکان لەگەڵ بەغدا مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ سەرکەوتنی هەر ستراتیجێکی وزە. بەبێ رێککەوتنی ڕوون لەسەر مافی هەناردە، دابەشکردنی داهات و چارچێوەی یاسایی، هیچ پلانێکی درێژخایەن ناتوانێت بە شێوەیەکی بەردەوام جێبەجێ بکرێت، بۆیە دروستکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی هاوبەش دەتوانێت دڵنیایی زیاتر بۆ وەبەرهێنەران دروست بکات.
چوارەم، پاراستنی ژێرخانی وزە دەبێتە پێویستییەکی ستراتیجی، بە تایبەتی لە کاتی زیادبوونی مەترسییە ئەمنییەکان. دروستکردنی سیستمی بەرگریی دژە مووشەک و درۆن و بەهێزکردنی ئاسایشی ناوچەکانی گواستنەوە، پێویستە بەشێک بێت لە ستراتیجی گشتیی وزەی هەرێم.
پێنجەم، راکێشانی وەبەرهێنان ناتوانێت بەبێ دڵنیایی یاسایی و سیاسی سەرکەوتوو بێت. بۆیە، پێویستە یاسایەکی روون و شەفاف بۆ کەرتی وزە دابنرێت، کە بتوانێت مەترسییە سیاسییەکان کەمبکاتەوە و هەواڵی دڵنیایی بۆ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان بنێرێت.
شەشەم، هەرێمی کوردستان لەبری ئەوەی نەوت تەنها وەک ماددەی خاو هەناردە بکات، بە پەرەپێدانی پاڵاوگەکان، پیتروکیمیایی و پیشەسازیی پەیوەندیدار، دەتوانێت ببێتە هۆی زیاترکردنی بەهای کاڵا و گەشەپێدانی ئابووریی ناوخۆ.
ئەنجام
قەیرانی داخستن یان سنوورداربوونی هەناردەی وزە لە رێگەی گەرووی هورمزەوە و زیانە بەرفروانانە ئابوورییەکان لە ئەنجامی ئەم سنوورداربوونەدا، نیشاندەدات کە سیستەمی وزەی جیهانی بە شێوەیەکی بەرچاو پشت بە ڕێڕەوە سنووردار و هەستیارەکان دەبەستێت، کە ئەمەش دەتوانێت لە کاتی دروستبوونی هەر قەیرانێک بە ئاسانی ببێتە هۆی شۆکی ئابووری و تێکچوونی زنجیرەی دابینکردنی جیهانی. ئەم دۆخە، سەرەڕای دروستکردنی ئاستەنگی گەورە بۆ هەناردەکارانی ناوچەکە و هاوردەکارانی جیهانی، لەهەمانکاتدا دەبێتەهۆی تێڕامانی وڵاتانی زیانبەرکەوتوو بۆ دۆزینەوەی رێڕەوی نوێ کە لە ئەنجامیشدا دەرفەتێکی نوێی جیۆئابووری بۆ هەندێک ناوچە دروست دەکات.
لەو چوارچێوەیەدا، هەرێمی کوردستان بەهۆی تایبەتمەندییە سروشتی و جیۆئابوورییەکانی، دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگتر لە سیستەمی دابینکردنی وزەی ناوچەیی و جیهانیدایە. قەیرانی گەرووی هورمز، بە تایبەتی، دەرفەتێکی جیۆستراتیجی بۆ هەرێم دروست دەکات بۆ ئەوەی ببێتە رێگایەکی جێگرەوە بۆ هەناردەکردنی بەشێک لە نەوتی عێراق و لە درێژخایەندا گاز.
سەرەڕای ئەم تایبەتمەندییانە، بەڵام ئەم توێژینەوەکە دەریدەخات کە قۆستنەوەی ئەم دەرفەتە بەبێ چارەسەرکردنی کێشە بنەڕەتییەکان ناتوانێت بە شێوەیەکی بەردەوام بەدەست بێت. کێشە سیاسییەکان لەگەڵ بەغدا، ناڕوونی یاسایی، سنوورداری ژێرخانەکان، و مەترسییە ئەمنییەکان، هەموویان وەک بەربەستی سەرەکی لەبەردەم گەشەپێدانی کەرتی وزەی هەرێم دەستنیشان دەکرێن.
بۆیە، گۆڕینی قەیران بۆ دەرفەت، پێویستی بە ستراتیژیەکی چەند لایەنە و درێژخایەن هەیە کە لەسەر بنەمای پەرەپێدانی ژێرخانەکان، ڕێکخستنی پەیوەندییە سیاسییەکان، ڕاکێشانی وەبەرهێنان و بەهێزکردنی پاراستنی ئەمنی بنیات بنرێت. ئەگەر ئەم هەنگاوانە بە شێوەیەکی کارا جێبەجێ بکرێن، هەرێمی کوردستان دەتوانێت نەک تەنها کاریگەرییەکانی قەیران لەسەر هەرێم و عێراق کەم بکاتەوە، بەڵکو ئەم دۆخە بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی مێژوویی بۆ بووژانەوەی ئابووری و بەرزبوونەوەی پێگەی سیاسی و جیۆپۆڵەتیکی خۆی.
سەرچاوەکان
Associated Press. (2025). Iraq–Kurdistan oil export agreement and developments. https://apnews.com
Baker Institute for Public Policy. (2026). The economic cost of a Strait of Hormuz disruption for Gulf exporters. Rice University. https://www.bakerinstitute.org
Euronews. (2026). Gas market disruption amid Strait of Hormuz tensions. https://www.euronews.com
International Energy Agency (IEA). (2022). Oil market report. https://www.iea.org/reports/oil-market-report
International Monetary Fund (IMF). (2026). World economic outlook: Global economic impacts of energy shocks. https://www.imf.org
MarketWatch. (2026). Fuel price surge and global energy market volatility. https://www.marketwatch.com
MEED. (2026). Middle East energy infrastructure report. Middle East Economic Digest (MEED).
Reuters. (2026). Global energy crisis and Strait of Hormuz disruptions. https://www.reuters.com
The Economic Times. (2026). Oil price surge analysis amid geopolitical tensions.
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2026). Review of maritime transport 2026. https://unctad.org
U.S. Energy Information Administration (EIA). (2023). World oil transit chokepoints. https://www.eia.gov/international/analysis/special-topics/World_Oil_Transit_Chokepoints
World Bank. (2023). Commodity markets outlook. https://www.worldbank.org/en/research/commodity-markets
World Bank. (2026). Global economic impacts of energy shocks.