هەرێمی کوردستان ماوەی 13 ساڵە هیچ پڕۆژە یاسایەکی بودجەی ساڵانەی بۆ پەرلەمان نەناردووە و هیچ بودجەیەکیش بە شێوەی یاسایی پەسەند نەکراوە. لە کۆی 35 ساڵی تەمەنی دامەزراوەکانی حکومڕانی هەرێمدا، تەنها لە 12 ساڵ بودجەی یاسایی هەبووە، لە کاتێکدا 23 ساڵی تر بەبێ یاسای بودجە بەڕێوەچووە. ئەم دۆخە بەردەوام بووەتە جێگای ڕەخنەی پارتە سیاسییەکان، چاودێران و شارەزایانی ئابووری، کە پێیان وایە نەبوونی بودجەی ساڵانە کاریگەریی نەرێنی لەسەر شەفافیەتی دارایی، چاودێری پەرلەمانی و پلاندانانی ئابووری جێدەهێڵێت.
ئەمە لە کاتێکدایە کێشەی نەناردنی پرۆژە یاسای بودجە بۆ پەرلەمان عێراقیشی گرتووەتەوە، لە ئێستادا لە بەغدا گفتوگۆ لەسەر پرۆژەی یاسای بودجەی 2026 بووەتە یەکێک لە گرنگترین بابەتە ئابووری و سیاسییەکان. بەپێی لێدوانی ئەندامانی لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، گۆڕانکاری لە نرخی نەوت، ئاڵۆزی ناوچەکە، پێکهاتنی حکومەتی نوێ و پێشکەشکردنی بەرنامەی کاری حکومەت بۆ پەرلەمان لە ماوەی رابردوودا، دەنگدان لەسەر بودجەی 2026 بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەکخستووە، ئەمەش کاریگەری لەسەر چارەنووسی بودجە هەیە.
لە هەمان کاتدا، مەزهەر محەممەد ساڵح، ڕاوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیران باسیلەوەکردووە، بودجەی 2026 لەوانەیە ئاڵۆزترین بودجەی مێژووی نوێی عێراق بێت، ئاماژەی بەوەشکرد، ئابووری عێراق بە شێوەیەکی گەورەی بە نەوتەوە گرێدراوە و هەر گۆڕانکارییەک لە بازاڕی جیهانی نەوت، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر توانای دارایی و خەرجییەکانی دەوڵەت دەبێت.
هۆکارێکی سەرەکیی ئەم ئاڵۆزییە، دابەزینی هەناردەکردنی نەوت و ئاڵۆزییەکانی ناوچەی گەروی هورمزە. بەپێی ڕاپۆرتی S&P Global، عێراق لە ساڵی 2026دا ڕووبەڕووی فشارێکی گەورەی دارایی بووەتەوە، چونکە زیاتر لە 90%ی داهاتەکانی حکومەت لە فرۆشتنی نەوتەوە دەستی دەکەوێت. دامەزراوەکە پێشبینی کردووە، هەر دابەزینێکی بەردەوام لە هەناردەی نەوتدا دەتوانێت کاریگەری گەورە لەسەر بودجە و گەشەی ئابووری عێراق هەبێت.
لەبەر ئەم بارودۆخە، حکومەتی عێراق هێشتا بە سیستەمی "1/12" کار دەکات؛ واتە مانگانە تەنها یەک لەسەر دوازدەی خەرجییەکانی ساڵی پێشوو خەرج دەکرێت، تا کاتێک بودجەی نوێ پەسەند بکرێت. ئەم سیستەمە یاساییە بەردەوامبوونی موچە، خانەنشینان و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان دابین دەکات، بەڵام بەشێکی زۆری پرۆژەکانی وەبەرهێنان و گەشەپێدانی وەستاندووە.
عێراق لە مانگی ئایاردا چووە ناو 16هەمین مانگی بەردەوامی بەبێ بودجە، بەو پێییەی دەبوو بە پێی یاساکانی عێراق حکومەت پرۆژە یاسای بودجەی ساڵی 2025ی پێش تەواوبونی ساڵی 2024 دەنگی لەسەر بدرایە، بەڵام لە کاتەوە تا ئێستا هیچ پرۆژە یاسایەک لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەنگی لەسەر نەدراوە، ئەمەش وایکردووە زیاتر لە 4500 پرۆژەی خزمەتگوزاری و وەبەرهێنانی بووەستێت و کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر دامەزراندنی کار و چالاکییە ئابوورییەکان هەبێت.
سەفا ئەلجابری ئەندامی لیژنەی خزمەتگوزارییەکانی پەرلەمان، هۆشداریداوە لەسەر زیاتر دواکەوتنی پەسەندکردنی بودجە، چونکە کاریگەری لەسەر کەرتە گرنگەکانی وەک چاودێری تەندروستی و پەروەردە هەیە. وتیشی "دۆخی ئێستا پێویستی بە دەستێوەردانی بەپەلە هەیە"، هەروەها داوای بودجەیەکی "واقیعی" بۆ ساڵی 2027 کرد، کە بە پلەی یەکەم لەسەر پڕۆژە تەواونەکراوەکان و خزمەتگوزارییەوە بێت نەک "بودجەی تەقلیدی لەسەر بنەمای خەرجییەکان".
هاوکات، بەشێک لە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران پێیان وایە، ئەگەری پەسەندکردنی بودجەی 2026 لە ساڵدا لاوازە و حکومەت دەستی کردووە بە ئامادەکردنی بودجەی 2027. ئەوان دەڵێن درێژبوونەوەی دانوستانە سیاسییەکان و تەواوکردنی پێکهێنانی حکومەت، دەبێتە هۆی ئەوەی عێراق تا ماوەیەکی درێژتر بە سیستەمی 1/12 کار بکات.
بەپێی داتاکانی وەزارەتی پلاندانان، داهاتی گشتیی عێراق تا کۆتایی مانگی نیسانی 2026 گەیشتووەتە 31.163 ترلیۆن دینار، لە کاتێکدا خەرجییە ڕاستەقینەکان 37.835 ترلیۆن دینار بوون. ئەم ژمارانە نیشانی دەدەن، ئابووری عێراق هێشتا بە شێوەیەکی زۆر پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت، چونکە داهاتی نەوت 26.121 ترلیۆن دینار بووە و 84%ی کۆی داهاتەکانی پێکهێناوە، لە کاتێکدا داهاتی غەیرە نەوت تەنها 5.041 ترلیۆن دینار بووە و 16%ی داهاتی گشتی پێک هێناوە.
لە بەرامبەردا، زۆربەی خەرجییەکانی بودجە ئاراستەی خەرجییە ئاساییەکان کراون، کە لە ناویاندا مووچە و قەرەبووی فەرمانبەران بە 20.484 ترلیۆن دینار گەورەترین بەش پێک دێنێت. هەروەها چاودێری کۆمەڵایەتی 9.233 ترلیۆن دینار و خزمەتگوزاری قەرز 2.868 ترلیۆن دیناری پێویستی خەرجی هەبووە، لە کاتێکدا خەرجییەکانی وەبەرهێنان تەنها 1.391 ترلیۆن دینار بوون، بە پیی ئەم داتایانە بەشی زۆری بودجە بۆ خەرجییە بەردەوامەکان تەرخان کراوە، نەک پرۆژەکانی گەشەپێدان و وەبەرهێنان.
محەممەد حەسەن ئەلسەعدی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی، پێی وایە حکومەتی نوێی عێراق لە هەلومەرجێکی ئاڵۆزی ئابووری و داراییدا دەستی بە کار کردووە، دیارترینیان قەیرانی بودجە و دابەزینی داهاتی نەوت بووە، بۆیە چاکسازی ئابووری بووەتە یەکێک لە کارە پێشینەییەکانی حکومەت. بەڵام دواکەوتنی پەسەندکردنی بودجە، بەردەوامی فشارە دارایییەکان پێویستی بە دۆزینەوەی سەرچاوەی بەدیلی دارایی دەبێت بۆ جێبەجێکردنی پلانەکانی چاکسازی.
ئەلساعدی جەخت لەوە دەکاتەوە، سەرکەوتنی حکومەت لە قۆناغی داهاتوودا بەندە بە جێبەجێکردنی چاکسازییە ئابوورییە ڕاستەقینەکان، هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهات و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت، بۆ ئەوەی عێراق ئابوورییەکی هەمەچەشن هەبێت.
ئەمە لە کاتێکدایە محەمەد ئەلبەیاتی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، ئاماژەی بەوەکردووە، تا ئێستا چارەنووسی بودجەی 2026 ناڕوونە و هێشتا بڕیار نەدراوە کە ئایا حکومەت بودجەیەکی نوێ یان بودجەیەکی بچووکتر بۆ پەرلەمان پێشکەش دەکات، یان نا.
ئەلبەیاتی هێمای بۆ ئەوەشکرد، ناتەواوبوونی پێکهاتەی حکومەت و پرنەکردنەوەی هەندێک پۆستی وەزاری، یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی دواخستنی پەسەندکردنی بودجە. رونیشیکردووەتەوە، پێشنیاری بودجەیەکی کەمتر هێشتا لە قۆناغی تاوتوێدایە و دوای پشووی پەرلەمان ڕوونتر دەبێتەوە..
هەرێمی کوردستان و بودجەی عێراق
سەبارەت بە پەسەند نەکردنی بودجە و کاریگەری لەسەر هەرێمی کوردستان ماڵپەڕی فەرمی حکومەتی هەرێم پێشتر رایگەیاندبوو، ئەم دۆخە هەستیارە. چونکە لە چەند ساڵی ڕابردوودا کێشەی نێوان هەولێر و بەغدا لەسەر بودجە و داهاتی نەوت، بووەتە هۆی دواخستنی گواستنەوەی پارە و وەستاندنی چەندین پرۆژەی بنەڕەتی. لەو ڕاپۆرتەدا حکومەتی هەرێم ئاماژەی بەوەداوە، لە سێ ساڵی ڕابردوودا هەرێم تەنها نزیکەی 41%ی مافە دارایییە فیدراڵییەکانی وەرگرتووە، لە کاتێکدا هیچ بەشە بودجەیەکی وەبەرهێنانی فیدراڵی بۆ هەرێم نەگوازراوەتەوە.
سەرەڕای ئەوەی زیاتر لە شەش مانگ لە ساڵی 2026 تێپەڕیوە، هێشتا ئاماژەیەکی ڕوون بۆ پەسەندکردنی یاسای بودجەی گشتیی عێراق لەمساڵدا نابینرێت. رێبوار کەریم، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، پێی وایە ئەگەری هەبوونی بودجە بۆ ساڵی 2026 زۆر لاوازە و دەڵێت: ''بێگومان هیچ ئاماژەیەک بۆ هەبوونی نییە. ئێمە کە لە لیژنەی دارایین، هێشتا سەرۆکایەتیی لیژنەکەمان بە تەواوی دیاری نەکراوە.''
ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، هۆکارە سیاسی و ئیدارییەکان بە بەربەستێکی سەرەکی لەبەردەم بودجەکەدا دەبینێت، نەبوونی یاسای بودجە بە خاڵێکی نەرێنی دەزانێت، بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە، کە خەرجییە پەیوەندیدارەکان بە ژیانی ڕاستەوخۆی خەڵک، بە تایبەت مووچە، دابین دەکرێن. وتیشی، عێراق ناتوانێت مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستانیش ڕابگرێت و ئەگەر پێویست بکات، تەنانەت لە ڕێگەی قەرزکردنیشەوە بێت دابینی دەکات.
پشکی هەرێمی کوردستان لە بودجەی گشتی عێراق بۆ ساڵانی 2023، 2024 و 2025 بە ڕێژەی 12.67% دیاری کرابوو، بەڵام ئەنجامی کۆتایی سەرژمێری گشتیی عێراق کە لە شوباتی 2025 بڵاوکرایەوە، نیشانیدا، دانیشتووانی پارێزگاکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە نزیکەی 6.5 ملیۆن کەسن و 14.1%ی کۆی دانیشتووانی عێراق پێکدێنن. ئەم ژمارانە هێزێکی نوێ بە داواکارییەکانی هەرێم دەبەخشن بۆ پێداچوونەوە بە ڕێژەی پشکی بودجە، چونکە بەرپرسان و شارەزایانی ئابووری پێیان وایە سەرژمێری نوێ دەبێتە بنەمایەک بۆ گفتوگۆ لەسەر زیادکردنی بەشی دارایی هەرێم لە بودجە فیدراڵییەکانی داهاتوو، بە تایبەتی ئەگەر دابەشکردنی بودجە بە پێی ڕێژەی دانیشتووان ئەنجام بدرێت.
لە کۆتاییدا، بەردەوامبوونی دۆخی ئێستا سێ سیناریۆی سەرەکی لەبەردەم عێراقدا دادەنێت: یەکەم، پەسەندکردنی بودجە لە دوای پێکهاتنی حکومەتی نوێ؛ دووەم، بەردەوامبوون بە قاعیدەی 1/12 بۆ ماوەیەکی درێژتر؛ سێیەم، ئامادەکردنی بودجەیەکی کاتی بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان. هەر کام لەم سیناریۆیانەش کاریگەرییەکی جیاواز لەسەر ئابووری عێراق، موچەی فەرمانبەران، پرۆژەکانی وەبەرهێنان و پەیوەندییە دارایییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر دەبێت. لەبەر ئەوە، بودجەی 2026 تەنها یاسایەکی دارایی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ توانای سیستەمی سیاسی عێراق لە چارەسەرکردنی قەیرانە دارایی و سیاسییەکانی داهاتوو.