گازی هەرێمی کوردستان لەکوێی نەخشەی جیهانی وزەدایە؟
ئەو گازە سروشتییەی لە هەرێمی کوردستاندا هەیە، گەورەترین پشکی هەیە لە کۆی گازی عێراق، لە سێ پارێگای هەرێمدا نزیکەی دوو هێندەی کۆی ناوچەکانی دیکەی عێراق گازی سروشتیی هەیە.
هەرێمی کوردستان خاوەنی پێنج تریلیۆن و 700 ملیار مەتر سێجا گازی سروشتییە، ئەو قەبارەیە بگۆڕین بۆ پێ سێجا دەکاتە ٢٠١ تریلیۆن پێ سێجا، لەگەڵ ئەوەی هەرێمی کوردستان بە بەرهەمهێنانی نەوت و هەناردەکردنی چووەتە بازاڕی وزەی جیهانەوە، بەڵام ئەوەی بایەخێکی گەورەی بە پێگەی هەرێم داوە لە بۆرسەی وزەی جیهاندا، ئەو بڕە زۆرەی گازی سروشتییە کە لەژێر خاکەکەیدایە. ئەمە لەکاتێکدایە لەئێستادا کەرتی وزەی ناوچەکە بەگشتی بەهۆی دۆخی جەنگ توشی گرفت بووە، لەماوەکانی رابردووو هەناردی گازی ئێرانی بۆعێراق بۆ ماوەیەک راگیرا. بۆیە گرنگە لە هەرێمی کوردستان پەرە بە زیادکردنی بەرهەمهێنانی گاز لەکێڵگەکان و بەتایبەت لە کێکڵگەی کۆرمۆر بکرێت.
بەکارهێنانی گازی سروشتی لە جیهاندا
بەكارهێنانی گازی سروشتی لە جیهاندا بە شێوازێكی خێرا لە زیادبووندایە، بە شێوەیەك لە ساڵی 2012دا بڕی 120 تریلیۆن پێ سێ جای لێ بەكارهاتووە، بەڵام ئەم ژمارەیە بۆ نزیكەی 203 ترلیۆن پێ سێ جا زیاد دەكات لە ساڵی 2040دا. بەكارهێنانی گازی سروشتی بۆ مەبەستی پیشەسازی (1.7%) زیاد دەكات لە ساڵێكدا، بەڵام ئەم ژمارەیە بۆ كارەبا دەگاتە (2.2%)، بە جۆرێك (73%)ی بەكارهێنانی گازی سروشتی بە مەبەستی پیشەسازی و بەرهەمهینانی كارەبا دەبێت لە ساڵی 2040-دا.
لە ساڵی 2018 لە كۆى بەكارهێنانى سەرچاوەكانى وزە لە جیهاندا، بەكارهێنانى گازى سروشتى بە ڕێژەی 24% و بەكارهێنانی خەڵووزی بەردین بە ڕێژەی 27% و بەكارهێنانى نەوت بە ڕێژەی 34% بووە. زۆربەى ئەو گازە سروشتییەش بۆ بەرهەمهێنانى كارەبا بووە بە ڕێژەى 34% و بۆ سێكتەرى پیشەسازى بە ڕێژەى 31.3%، بەكارهێنانى لە سێكتەرى نیشتەجێبووندا بە ڕێژەی 20.7% و بە مەبەستى بازرگانى بە ڕێژەی 13.8% و بۆ بەگەڕخستنی ئامێرەكان بە ڕێژەى 0.15% بوو.
گازی سروشتیی هەرێمی کوردستان
کۆی یەدەگی گازی سروشتیی جیهان بەنزیکەیی هەزار و ٤١٦ تریلیۆن پێ سێجایە، تەنها رووسیا، ئێران و قەتەر نیوەی یەدەگی گۆی زەوی پێکدەهێنێن، هەرێمی کوردستانیش خاوەندارێتیی ٣٪ی یەدەگی گازی جیهان دەکات.
لە هەرێمی کوردستان ١٠ کێڵگەی بەرهەمهێنانی گازی سروشتی هەیە، کە جگە لە دابینکردنی بەشێکی پێداویستی بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا و پیداویستی ناوخۆیی گاز، هیچ بڕێکی لێ هەناردە ناکرێتە دەرەوەی هەرێمی کوردستان.
یەکێک لەو رێگایانەی کە دەکرێت هەرێم بکات بە بەشێک لە جوڵەی بازاڕی گاز لە جیهاندا، هەناردەکردنییەتی بۆ تورکیا و وڵاتانی ئەوروپا، لە داهاتوودا كوردستان دەتوانێت پردى بەیەكگەیشتن و دابینكردنى گازى سروشتى بێت بۆ توركیا و وڵاتانى ئەوروپا، چونكە ئەم هەرێمە خاوەنى نزیكەى 5 تریلیۆن و 67 ملیار مەتر سێجا گازى سروشتییە و ئەم سەرچاوەیەى وزە زۆر لە نەوت گرنگترە و خواستی بەكاربەرانى سەرچاوەكانى وزەى زۆر زیاترە بەراورد بە نەوت بەتایبەتی لەلایەن ئەورووپاوە. كوردستان دەبووایە لە ساڵى 2020 دەستی بكردایە بە هەناردەكردنی گازی سروشتی و بەپێی ئەو پلانەی كە هەبوو؛ بیتوانیایە 6%ى گازى سروشتیى ئەورووپا دابین بكات، چونكە كۆمپانیاى ڕۆسنەفت دەڵێت: ساڵى 2020 گازى كوردستان دەگەیەنینە بازاڕەكانى ئەورووپا، دواى ئەوەى بۆریى گواستنەوەى گاز لەنێوان كوردستان و توركیا دروست دەكرێت، ئەو بۆرییە تواناى گواستنەوەى ساڵانەى بریتییە لە 30 ملیار مەتر سێجا. بەڵام هەرێمی کوردستان تا ئێستا نەیتوانیوە ئەم کارە ئەنجامبدات و خەونی ناردنە دەرەوی گاز بۆ وڵاتانی جیهان بکات بە راستی.
لەم ڕوانگەیەوە كوردستان لە ڕووى جوگرافیاى سیاسى و جوگرافیاى وزەوە گرنگتر و بەبایەختر دەبێت، تا ڕادەیەكى زۆر دەبێتە بەدیلى دابینكردنى وزە بۆ ئەورووپا و توركیا، چونكە هەموو جیهان خاوەنى نزیكەى 187 ترلیۆن و 300 میلیارد مەتر سێجا گازی سروشتییە. كوردستان بەو ڕێژەیە دەچێتە ڕیزبەندیى نۆیەمین گەورەترین وڵاتى خاوەن یەدەكى گازى سروشتى و لەدواى ڤەنزوێلا كە خاوەنى نزیكەى 5 ترلیۆن و 724 ملیار و 500 ملیۆن مەتر سێجا گازی سروشتییە، دەكەوێتە پێش نەیجیریا كە خاوەنى نزیكەى 5 ترلیۆن و 100 ملیار مەتر سێجا گازى سروشتییە. بەڵام لەبەر ئەوەی هەرێمی کوردستان خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ نییە، لەریزبەندییەکاندا بوونی نیە، سەرچاوە نێو دەوڵەتیەکان ئاماژە بەوە دەکەن هەرێمی کوردستان خاوەنی بەو یەدەکە غازەی هەیەتی، پێش وڵاتی نەیجیریا دەکەوێت و ریزبەندی نۆیەم وەر دەگرێت.
کۆرمۆر گەورەترین ناوەندی بەرهەمهێنانی گاز لە عێراق
کێڵگەی گازی کۆرمۆر دەکەوێتە ناحیەی قادر کەرەم لە قەزای چەمچەماڵی سەربە پارێزگای سلێمانی، کۆرمۆر گەورەترین کێڵگەی بەرهەمهێنانی گازی سروشتییە لە هەرێمی کوردستان و عێراق.
کێڵگەی گازی کۆرمۆر لە ساڵی 1928 دۆزراوەتەوە و تا ساڵی 2003 بە "کێڵگەی ئەنفال" ناسرابوو. لە دوای ساڵی 2003ـەوە ئەم کێڵگەیە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمی کوردستاندایە. ڕووبەری کێڵگەکە بە نزیکەی 135 کیلۆمەتر چوارگۆشە مەزەندە دەکرێت و یەدەگی غازی سروشتییەکەی دەگاتە نزیکەی 17 تریلیۆن پێی سێجا.
کێڵگەی کۆرمۆر گرنگترین ناوەندی بەرهەمهێنانی گازە لە هەرێمی کوردستان، تاوەکو ساڵی ٢٠٢٢ بڕی یەدەگی گازی کێڵگەکە ٨ تریلیۆن و ٢٠٠ ملیار پێ سێجا بووە، توانای بەرهەمهێنانی گازی سروشتیی رۆژانەی کۆرمۆر ٤٥٢ ملیۆن پێ سێجا بووە، بەرهەمهێنانی رۆژانەی گازی قورس ٢٢ هەزار بەرمیل بووە و گازی شلیش هەزار و ٥٠ تۆن.
فراوانکردنی کۆرمۆر و بەرزکردنەوەی تواناکانی
لە ئێستادا دوای ئەوەی پڕۆژەی "کۆرمۆر ٢٥٠" یان "KM250" تەواوبوو، کە پڕۆژەیەکبوو بۆ فراوانکردنی کێڵگەکە، توانای بەرهەمهێنانی گازی کۆرمۆر زیاتر ٥٠٪ زیادیکرد.
کێڵگەی گازی کۆرمۆر ئێستا لە رۆژێکدا توانای بەرهەمهێنانی ٧٥٠ ملیۆن پێ سێجا گازی سروشتی هەیە، جگە لە گازی سروشتی کێڵگەکە رۆژانە ١٥.٢٠٠ بەرمیل کۆندێندیت (جۆرێکی سوکی نەوت) بەرهەمدەهێنێت و بەرهەمی رۆژانەی گازی شلیش (LPG) دەگاتە هەزار و ٧٠ پێ سێجا.
گرنگیی کێڵگەی کۆرمۆر
کێڵگەی گازی کۆرمۆر بە شادەماری بەرهەمهێنانی کارەبا لە هەرێمی کوردستان دادەنرێت، بەجۆرێک هەر زیانێک بەر کێڵگەکە بکەوێت هەرێمی کوردستان لەڕووی بەرهەمهێنانی کارەباوە نیمچە ئیفلیج دەکات، بەپێی داتا شیکارییەکانی S&P Global، کێڵگەکە تاوەکو ساڵی ٢٠٢٢ سەرچاوەی بەرهەمهێنانی زیاتر ٧٥٪ی کارەبای هەرێمی کوردستان بووە، وەزارەتی کارەبای هەرێمیش باس لەوە دەکات کە بەرلە کۆتا هێرشی چەند ڕۆژی رابردوو رۆژانە نزیکەی ٥٣٠ ملیۆن پێ سێجا گازی هەناردەی ١٥ وێستگەی کارەبا کردووە.
لەدوای فراوانکردنی تواناکانی کێڵگەکە لە ئازاری ٢٠٢٥دا دانە گاز رایگەیاند، کە توانای بەرهەمهێنانی رۆژانەی کۆرمۆر گەیشتووەتە ٧٥٠ ملیۆن پێ سێجا ئەمەش ژمارەیەکی پێوانەییە بۆ کۆرمۆر و هەرێمی کوردستان و تەنانەت عێراقیش.
رۆڵی کۆرمۆر لە پڕکردنەوەی وزەی هەرێمی کوردستاندا
بەپێی وەزارەتی سامانە سروشتییەکان و کارەبای هەرێمی کوردستان، لە پلانی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بووە کە لە کەمتر لە ماوەی دوو ساڵدا پشتبەستن بە گازی سروشتی بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا بگەیەنرێتە ١٠٠٪، لە کاتێکدا ئێستا بە نزیکەیی ٨٠٪ی کارەبای هەرێمی کوردستان پشت بە کۆرمۆر دەبەستێت و ٤ هەزار و ٨٠٠ مێگاوات کارەبا بەرهەمدەهێنێت، لەو بڕە ٢٨٠٠ مێگاواتی بۆ پارێزگاکانی هەرێمی کوردستانە و ٢٠٠٠ مێگاواتیش بۆ پارێزگاکانی کەرکوک و نەینەوایە.
سەرەڕای ئەوەش کێڵگەی کۆرمۆر زیاتر لە هەزار تۆن گازی شل بەرهەمدەهێنێت و رەوانەی کارگەکانی دروستکردنی غازی ماڵانی دەکات، لەم ڕووەوە هەرێمی کوردستان گەیشتووە بە خۆبژێوی. سەرباری ئەوانەش کێڵگەی گازی کۆرمۆر جۆرێک لە نەوتی سوک (کۆندێنسیت) بەبڕی ٣٥ هەزار بەرمیلی رۆژانە بەرهەمدەهێنێت.
بۆچی کۆرمۆر؟
حکومەتی عێراقی دەستیکردووە بە هەوڵەکانی بۆ دەستگرتن بەسەر کەرتی گاز و بەرهەمهێنانی گازدا، شارەزایانی ئەمنی و ئابووری باس لەوەدەکەن کە سەرەڕای ناوخۆی عێراق، پاڵنەری ناوچەیی هەیە لەناو وڵاتانی دراوسێ بۆئەوەی رێگری بکرێت لە بەرفراوانبوونی خواستەکانی هەرێمی کوردستان بۆ هەناردەکردنی گازی هەرێم بۆ دەرەوە.
ئەمە سەرباری ئەو هەوڵ و هەنگاوانەیە کە هەن بۆ ئەوەی لە غیاب و نەبوونی گازی رووسیا لەدوای جەنگی روسیا-ئۆکراینا، هەرێمی کوردستان ببێتە خانەخوێیەکی شوێنگرەوە بۆ پڕکردنەوەی خواست و پێویستییەکانی وڵاتانی ئەوروپا بۆ گاز، ئەمەش نیگەرانیی لەسەر ئاستی حکومەتی عێراق و وڵاتانی ناوچەکەش دروستکردووە.
لەگەڵ ئەوەشدا حکومەتی عێراق چاوی لەوەیە کە سەرباری هەرێمی کوردستان و پارێزگاکانی کەرکوک و نەینەوا، کێڵگەکە بکاتە سەرچاوەیەک بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا لە ناوەڕاست و باشووریش، هەروەها لە سەرتاسەری عێراقدا خۆبژێوی لە گازدا بەدەستبهێنێت.
لەڕوویەکی ترەوە عێراق چاوی لەوەیە کە دەتوانێت لەڕێگەی کۆرمۆرەوە دەستبەرداری هاوردەکردنی گاز لە وڵاتانی دەرەوە و بەتایبەت ئیران دەبێت و هەنگاوێکی گەورە لەڕووی ئابوورییەوە دەچێتە پێشەوە.
هەناردەکردنی غازی هەرێمی کوردستان لەگەڵئەوەی دەبێتە پاڵپشتی و هەمەجۆری سەرچاوەی غاز بۆ ئەوروپا لەکاتێکدا رووسیا ونە لەمڕووەوە، بەڵام هەریەکە لە وڵاتانی ئێران و روسیا و عێراقیش دژی ئەوەن هەرێمی کوردستان وەکو بەشێک لە عێراق لەم قۆناغەدا ببێتە بەشێک لەم کێشمە کێشمە ئاڵۆزەی بازاڕی وزە لە جیاندا.
تەنیا ئەوە نییە بەڵکو رەهەندێکی دیکەی دژایەتیکردنی بەجیهانیکردنی بازاڕی وزەی هەرێمی کوردستان پەیوەستە بە ناڕەزایی ئێران و روسیا بەرامبەر جێگرتنەوەی هەرێمی کوردستان بۆ غازی ئەو دوو وڵاتە و لاوازکردنی رۆڵ و کارتەکانی بندەستیان.
پیشتر حکومەتی هەرێمی کوردستان چەند جارێک ئەوەی ئاشکراکردووە کە مەبەستیانە و سوورن لەسەر ئەوەی پەرە بە وزەی هەرێمی کوردستان بدەن و گاز بگەیەننە بازاڕی جیهانی و بۆ ئەمەش دەرفەتی گەورەیان لەبەردەستدایە، ئەم لێدوانانە چ لەسەر ئاستی ناوخۆ ناکۆکی دروستکرد، چ لەسەر ئاستی عێراق و وڵاتانی ناوچەکە و تەنانەت جیهانیش.
دەکرێت لێکدانەوەکان بۆ هەناردەکردنی گازی هەرێمی کوردستان چەند رەهەندێکی هەبێت، بەڵام گرنگترینیان رەهەندە ئابوورییەکەیە کە وادەکات هەرێمی کوردستان لەسەر نەخشەی وزەی جیهانی ببێتە جێی بایەخی وڵاتانی جیهان و گرنگیی جیۆسیاسی لە ناوەندی عێراقەوە بگوازێتەوە بۆ هەرێمی کوردستان، ئەمەش چەندە بۆ هەرێمی کوردستان بایەخی گەورەی هەیە، لەبەرامبەردا بۆ عێراق و بەشێک لە وڵاتانی ناوچەکە مەترسییەکی گەورەترە، سەرباری ئەوەی ژێرخانی ئابووریی هەرێمی کوردستان پتەو دەکات و پشتبەخۆبەستنی هەرێم لەڕووی ئابوورییەوە دەکرێت هەنگاوێکی گەورە بچێتە پێشەوە.
دەستبردنی هەرێمی کوردستان بۆ هەناردەی گاز بە ئاراستەی وڵاتانی ئەوروپا تاکە پاڵنەری ئەو کاردانەوانە نین، بەڵکو خۆبژێوی هەرێم لەڕووی گازی شل، بەرهەمهێنانی کارەبا، سەرەڕای ئەوانەش هەڵکەوتەی جیۆگرافی کۆرمۆر کە دەکەوێتە نزیک ئەو ناوچانەی بە ناوچە جێنانکۆکەکان ناودەبرێن، هەروەها پێشتر کێڵگەکە سەربە شارۆچکەی دوزخورماتووی سەر بە پارێزگای سەڵاحەدین بووە، دواتر گواستنەوەی ناحیەی قادر کەرەم کە ناوچەی هەڵکەوتەی کێڵگەی کۆرمۆرە بۆ سەر قەزای چەمچەماڵی سەربە پارێزگای سلێمانی، ئەمەش بەشێکە لە کێشمە کێشمەکانی عێراق سەبارەت بە کۆرمۆر.
هێرشەکانی سەر کێڵگەی کۆرمۆر لە مێژووی نزیکدا
لەگەڵ گەشەکردن و دەستپێکردنی وەبەرهێنان لە کێڵگەی کۆرمۆر کە ئێستا کۆمپانیای دانە غازی ئیماراتی سەرپەرشتی دەکات، هێرش بۆ سەر کێڵگەکە دەستیپێکرد، هەندێک لە هێرشەکان پوچەڵدەکرانەوە و هەندێکیان بە زیانی کەم و هەندێک جاریش بە زیانی گەورەی ماددی و تەنانەت گیانیش کۆتاییدەهات.
تا ئێستا کێڵگەی گازی کۆرمۆر ١١ جار بە هێرشی مووشەکیی و درۆن کراوەتە ئامانج زیانەکانی ماددی و گیانی بوون، دواین هێرشیش لە رۆژی ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ بوو کە لەڕووی زیانی ماددییەوە بە گەورەترین هێرش دادەنرێت، بە نزیکەیی ٨٠٪ی بەرهەمهێنانی کارەبای هەرێمی کوردستان بەوهۆیەوە لەکارکەوت، پاشان کۆمپانای دانا گاز توانی سەرجەم وێستگەکان چاک بکاتەوە و دۆخی کارەبا ئاسایی بوویەوە.
لە زۆرینەی هێرشەکاندا ئەگەرچی بە راستەوخۆ ناوی ئەو گرووپ و لایەنانە نابرێت کە دەستیان تێیدا هەبووە، بەڵام حکومەتی هەرێم بە ناراستەوخۆ پەنجەی تۆمەت بۆ گرووپە چەکدارە شیعەکان و بەتایبەتیش ئەو گرووپانەی ئەجێندای ئێران جێبەجێدەکەن، درێژدەکات.
ئەمە هاوکاتە لەگەڵ نیازەکانی کۆمپانیای دانە گازی گەورە وەبەرهێنەر لە کێڵگەکەدا کە تەنها دانە گاز و کۆمپانیای هیلالی ئیماراتی ٧٠٪ی پشکەکانیان بەردەکەوێت، سێ کۆمپانیای تری نەمساوی، هەنگاری و ئەڵمانی ١٠٪ی پشکەکانیان هەیە، ئەم هێرشانە هاوکاتە لەگەڵ خواست و نیازی دانە گاز بۆ فراوانکردنی وەبەرهێنانی گاز، لەم هەنگاوەشدا گەورەترین زەرەرمەند وڵاتی ئێرانە.
ئێران بە خانەخوێی دابینکردنی گاز بۆ عێراق دادەنرێت بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا، لە ئەگەری فراوانکردنی کێڵگەی کۆرمۆر و هەناردەکردنی بۆ عێراق، ئێران ناتوانێت گازەکەی بە عێراق بفرۆشێت، هەر ئەمەش پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ بەرپەرچدانەوەی هەوڵەکانی فراوانکردنی کێڵگەکە، لەپاڵ ئەمەشدا سەرجەم ئەو کۆمپانیایانەی لە کۆرمۆردا کاردەکەن سەربە ئەو وڵاتانەن کە ئێران بە رکابەری خۆی دایاندەنێت.
شارەزایانی ئەمنیی عێراقی پێیانوایە، لێکۆڵینەوەکان رۆتینن و لەبارەیەوە غالب ئەلدەعیمی، دەڵێت، "پێشتریش لێکۆڵینەوە لەبارەی هێرشەکانەوە کراون بەڵام رانەگەیەندراون"، زیاتر دەڵێت، "ئەمریکا لەرێگەی مانگە دەستکردەکانییەوە توانای شوێندۆزینەوەی بەهێزی هەیە، بەڵام ئەنجامەکان راناگەیەنن چونکە ئەنجامەکان مەترسیدارن، یەکەم بۆچوون کە لای عێراقییەکان دروست دەبێت سەبارەت بە هێرشەکان تۆمەتبارکردنی گرووپە چەکدارەکانن، بەڵام هیچ ئەنجامێکیش ئاشکرا ناکرێت".
فوئاد حسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق باسی لەوەکرد کە ئەنجامی هێرشەکانی پێشوو بە ناوی کەس و گرووپی ئەنجامدەرەوە لای حکومەتی عێراقن، بەڵام بەداخەوە ئاشکرا نەکراون، لەکاتێکدا ئەگەر ئەوانە ئاشکرا بکرانایە ئەم هێرشەی دوایی رووینەدەدا.
هەر لەو چوارچێوەیەدا و پاش دەستپێکردنی جەنگی نێوان ئەمریکا- ئیسرائیل و ئێران، جارێکی دیکە کۆرمۆر گرفتی بۆ دروست بوو. راستەوخۆ کارەبای هەرێمی کوردستان کەمی کردوو حکومەتیش ئاشکرای کرد، بەهۆی وەستانی کاری کۆمپانیاکان و بەتایبەت کۆمپانیای دانا گاز، ناتوانن کارەبای ٢٤ کاتژمێری دابین بکەن. بۆیە دەردەکەوێت گرنگی ستراتیژی کۆرمۆر بۆ هەرێمی کوردستان یەکجار زۆرە، لەداهاتوودا هەر ئەگەرێکی نەخوازراوی ئەمنی گرفتی راستەقینە بۆ کارەباو وزەی هەرێم دروست دەکات، بەو هۆیەوە پێش ئەوەی بیر لە پرسی هەناردە کردنی گازی هەرێم بۆ دەرەوە بکرێتەوە، دەبێت ئەو پرسە ئەمنی و تەکنیکیانە بەتەواوەتی چارەسەر بکرێن.