رێگەی گەشەپێدان پڕۆژەیەکی ستراتیجی و گرنگە لە عێراق ئەنجام دەدرێت، هەرێمی کوردستان دەبێت بە بەشێک لەو رێگهیە لە داهاتوودا ئاڵوگۆڕی بازرگانی و شمەک و کاڵای جیهان، بەشێکی بە خاکی هەرێمی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت، پرۆژەکە رووبەڕووی چەندین رێگریی و مەترسی دەبێتەوە. بەفەرمی لە ساڵی 2023 محهمهد شیاع سودانی سەرۆکوەزیرانی پێشوی عێراق پرۆژەکەی راگەیاند و باسی لە گرنگییەکەی کرد بۆ ئابوری عێراق.
ئەم پڕۆژەیە لە ناوەڕۆکدا زۆر گرنگە و عێراق بە وڵاتانی ناوچەکە و جیهانە دەبەستێتەوە، بەڵام جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژە ستراتیجییە، چەندین کۆسپ و لەمپەری لەبەردەمدایە، کە بەشێکیان ناوخۆیین و بەشێکی دیکەی رێگرییەکان دەرەکین و پهيوهندييان به وڵاتانی دراوسێوه ههيه لەوانە، ئێران و تورکیا دەبێت دڵنیایی ئەوەیان پێبدرێت زیانیان بەرناکەوێت لە ئەگەری کەوتنەکاری پڕۆژەکە، بەپێچەوانەوە بەئاسانی دەتوانن ئاستەنگی بۆ دروستبکەن .
دامەزراوەی ڤیژن بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتیجی توێژینەوەیەکی لەوبارەیەوە بڵاوکردووەتەوە، کە لەلایەن د.ئاکۆ حهمەکهریم ئامادەکراوە بەناونیشانی (دەرفەت و ئاستەنگەکانی بەردەم پڕۆژەی گەشەپێدان لە عێراق و هەرێمی کوردستان) تیشکدەخاتهسەر ئەو دەرفەتانەی لە ئەگەری جێبەجێکردنی پڕۆژەکە لەڕووی ئابورییەوە بۆعێراق دێتە ئاراوە، هاوکات کۆمەڵێک مەترسیش باسدەکات کە کاریگەريى نەرێنی لەسەر ئەم رێگا بازرگانییە جهیانییە دروستدەکات.
پڕۆژەکە لەڕووی سنوری جوگرافییەوە وڵاتانی ئەوروپا بە عێراق و هەرێمی کوردستان دەبەستێتەوە، ئەویش لەڕێگای تورکیا، سنوری ئەو ناوچەیەش بە خاکی هەرێمی کوردستان تێپەر دەبیت، ئەمەش گرنگی پێگەی هەرێمی کوردستان زیاتر دەکات لەڕووی جیۆستراتیجییەوە، کە هەرێم دەبێتە ناوەندی بەستنەوەی عێراق بە جیهانی دەرەوە لەرێگای ناوچەی سنوری تورکیاوە.
توێژینەوەکە بە وردی ئاماژە بەو ناکۆکیانە دەکات کە لە نێوان عێراق و هەرێمی کوردستان بوونی هەیە، لەبارەی تێپەربوونی بەشێکی سەرەکی پڕۆژەکە بە خاکی هەرێمی کوردستاندا، بەغدا پێیوایە ئەمە پێگەی دەسەڵاتی هەرێم زیاد دەکات و پێویستە بیر لەڕێگەی جێگرەوە بکرێتەوە، هەرێمی کوردستانیش جەختدەکاتەوە پێویستە هەرێم بێبەش نەکرێت لەو پڕۆژە ستراتیجیيە و رێڕەوی پڕۆژەکە بە خاکی هەرێمدا تیپەڕ ببێت.
ئەم پڕۆژە گەورەیە وێڕای بەستنەوەی عێراق بە دەرەوە ئەم وڵاتانە بەشێوەیەکی سەرەکی بەشدار دەبن تیایدا. (سعودیە، ئیمارات، قەتەر، کوهيت، سەڵتەنەی عومان، سوریا، ئوردن، ئێران، تورکیا) نوێنەرایەتی بانکی نێودەوڵەتەتی. یەکێتی ئەوروپا. لە ئەگەری تەواوبوونی پڕۆژەکەدا ماوەی گواستنەوەی شمەک و کاڵا لەنێوان عێراق وڵاتانی دەرەوە بەڕێژەی 50% کەم دەبێتەوە.
هەندێک داتا لەبارەی پڕۆژەکە
لە ساڵی 2023 بە فەرمی راگەيهندرا
درێژی رێگای وشکانی پرۆژەکە 11190 کیلۆمەتره
هێڵی شەمەندەفەر 1175 کیلۆمەتره
تێچووی پڕۆژەکە 17 ملیار دۆلاره
قۆناغی یەکەم ساڵی 2028، قۆناغی دووەم ساڵی 2038 ، کۆتا قۆناغ 2050 تەواو دەبێت
جێبەجێکردنی لەلایەن کۆمپانیایPEG ئیتاڵى دهبێت
لەگەڵ پێکهێنانی کابینەی نوێی حکومەتی عێراق جارێکی دیکە هەندێک لەو پرسانەی پێشووتر لەنێوان هەرێم و ناوەند کێشەیان تیادا بوو، کەوتنەوە بەر باس و خواس، لەوانەش پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدان، بەرپرسێکی باڵای هەرێمى كوردستان ئاشکرایدەکات گۆڕانکاريى لە نەخشەی رێگەی گەشەپێدان روویداوە، بەشێکی رێگەکە بەخاکی هەرێمی کوردستان تێپەر دەبێت و لەسنوری پارێزگای دهۆک دەبێت.
بەشێکی سەرەکی پڕۆژەکە فراوانکردنی بەندەری فاو-ە لە بەسرە، یەکێکە لە بەندەرە ئاوییەکانی عێراق. جگە لە هاوردەکردنی شمەک و کاڵای بازرگانی لە سنوری ئاوی، وەکو ناوچەیەکی ترانزێت لە داهاتوودا کەشتيیە بارهەڵگرەکان لەم بەندەرەوە لەنگەر دەگرن. کە بەتەواوبوونی فراوانکردنەکە بەبوونی 90 خاڵی لەنگەر گرتن. دەبێت بەیەکێک لە گەورەترەین بەندەرەکان لە سەرتاسەری جیهان و بەدوور نازانرێت بەهۆی گەورەییەکەی ناوی بچێتە کتێبی گینس بۆ ژمارە پێوانەییەکان .
بەندەری فاو لە سەر روبەڕی 54 کیلۆمەتر چوارگۆشە دروستدەکرێت لە ئێستا زیاتر لە نیوی کارەکانی تەواو بووە. کۆمپانیای دایۆی کۆری بەتێچووی پێنج ملیار دۆلار ئەنجامی دەدات، بەدرێژی 14,523 کیلۆمەتر، بەتەواوبوونی ئەم پڕۆژەیە عێراق هەنگاوێکی گرنگ دەچێتە پێشەوە لە بواری بازرگانی نێودەوڵەتی، بەو حوکمەی گەشتەکانی کەشتی نێودەوڵەتی فراوان دەکات .
ئامانجەکانی پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدان
زیادکردنی وەبەرهێنانی ناوخۆیی
گەشەپێدانی ژێرخانی هاتوچۆ و گواستنەوە
بەرزکردنەوەی داهاتی نانەوتی
هاندانی وەبەرهێنانی دەرەکی
دروستکردنی سەدان هەزار هەلیكار
گۆڕینی عێراق بۆ ناوەندی بازرگانی جیهانی
کەمکردنەوەی پشتبەستن بە داهاتی نەوت
پڕۆژەی رێگەی گەشەپێدان جگە لە گرنگی لە بواری فراوانکردنی کەرتی بازرگانی دەرەکی، بۆ ناوخۆش دەبێتەهۆی بوژانەوەی ئابوری، بەجۆرێک عێراق وڵاتێکە ئابوریيەکی (بەرخۆر) تەنها پشت بە نەوت دەبەستێت و زۆرینەی داهاتی حکومەت بۆ کەرتی گشتی و موچەخۆر دەڕوات، لەڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە پێشبینی دەکرێت سەدان هەزار هەلیکار بۆ گەنجانی عێراق لە ناوچە جیاوازەکان برەخسێنێت.
بەستنەوەی سنوری وشکانی لە ناوچە سنورییەکانی تورکیاوە و گواستنەوە بۆ ناوچەی دەریایی لە پارێزگەی بەسرە، یەکێکی دیکەیە لە خاڵی بەهێزی پڕۆژەکە، سەرەکیترین ئەو ناوچانەی ئەم رێگەیەی پیا تێپەر دەبیت لە ناوخۆی عێراق ئەم شوێنانە دەگرێتەوە. ( فاو، بەسرە، ناسریە، دیوانیە، نەجەف، حللە، کەربەلا، بەغدا، سامەڕا، تکریت، بێجی، موسڵ، رەبیعە، فیشخابوور، دهۆک) .
هەرێمی کوردستان پێشووتر لە ساڵی 2023 و لەسەروبەندی راگەیاندنی پڕۆەژەکەدا، لە نەخشە و رێڕەوی رێگەکەدا ناوی نەدەهات، بەڵام جارێکی دیکە لە ئێستادا باس گۆڕانکاريى لە نەخشەی رێگەکە دەکرێت، هەرێمی کوردستان جێگەی کراوەتەوە، ئەمەش بۆ دۆخی ئابوری و سیاسی هەرێم گرنگە، بەو حوکمەی هەرێم ناوی دەچێتە سەر نەخشەی بازرگانی جیهانی و لەڕووی ئابورییەوە لە داهاتو سودمەند دەبێت.
رێگريى و مەترسییەکانی پڕۆژەکە:
مەترسی ئاسایشی و رێگری ئەمنی
پێویستی بە سەرمایەيهكی زۆر هەیە
بوونی گەندەڵی و ناکارامەیی کارگێڕی
پێویستی بەهەماهەنگی نێوان هەرێم و ناوەندە
رکابەريى بۆ رێگەی ترانزێتی وڵاتانی دیکە دروستدەکات
جێبەجێکردنی پڕۆژەیەکی گەورەی لەو شێوەیە بێگومان بەدەر نابیت لە مەترسی و رێگری، بۆیە وڵاتانی دراوسێ بەتایبەت ئێران و تورکیا هەردوکیان خاوەنی پڕۆژەی گەورەن لەو بوارانەدا، مەترسییان لە تەواوبوونی ئەم پڕۆژەیەی عێراق هەیە، هەرچەند سەرۆککۆماری تورکیا لە نیسانی ساڵی 2024 سەردانی بەغدای کرد و 26 یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنی لەگەڵ عێراق واژۆ کرد و لە نزیکەوە زانیاری لەباری پڕۆژەکە پێدرا. بەڵام رەواندنەوەی گومانەکانی ئێران و تورکیا پێویستی بەکاتی زیاتر هەیە.
توێژینەوەکەی دامەزراوەی ڤیژن سێ سیناریۆی سەرەکی بۆ چارەنوسی ئەم پڕۆژە ستراتیجییە باسکردووە، لە سیناریۆی یەکەمدا کە سەرکەوتنی پڕۆژەکەیە وەک ئەوەی پلانی بۆ دانراوە، ئەگەری سەرکەوتنی ئەم سیناریۆیە لاوازە بەهۆی زۆری مەترسیيەکان، هاوکات عێراق وڵاتێکی جێگیر نییە لەڕووی سیاسی و ئەمنییەوە، بۆیە هەر روداوێکی نەخوازراو دەکرێت خەونی سەرکەوتنی پڕۆژەکە شکست پێبهێنێت.
سیناریۆی دووەم جێبەجێنەکردنی پڕۆژەکە و وەستانی کارەکانییەتی، کاتی راگەیاندنی خودی پڕۆژەکە پەیوەندی بە پڕوپاگەندەی هەڵبژاردن و وەبەرهێنانی سیاسی هەبووە، لە ئەگەری رازینەکردنی وڵاتانی دراوسێ بەتایبەت ئێران و توکیا هەر کات بیانەوێت دەتوانن بە ئاسانی پڕۆژەکە شکست پێبهێنن. عێراق بە گشتی ئەزموونی لەگەڵ پڕۆژەی ستراتیجی و گەورەیەی لەمشێوەیەی نییە بۆیە ئەم سیناریۆیەش ئەگەری هەیە روو بدات.
لە کۆتا سیناریۆدا کە پڕۆژەکە بەشێکی جێبەجێدەکرێت و بەشە زۆرەکەی ئەنجام نادرێت. نزیکترین سیناریۆیە کە تائێستاش لەواقیعدا دەیبنین، بەو حوکمەی عێراق پێشووتر بڕیاری فراوانکردنی بەندەری فاو-ی دەر کردبوو بەشی زۆری کارەکانیشی تەواو کراوە، ئەم بەندەرەش بەشێکی رێگەکەیە، هاوکات وەرگرتنی قەزر 93 ملیۆن دۆلاری لە بانکی نێودەوڵەتی بۆ تەواوکردنی هێڵی ئاسنین و هەمەچەشنکردنی ئابوری عێراق. بۆیە ئەگەری بەهێز بۆ ئەم سیناریۆیە و دوای سێ ساڵ لە راگەیاندنی پڕۆژەکە لە ئەرزی واقیعدا ئەم سیناریۆیە رویداوە.
