پێکهێنانی حکومەتی نوێ لە عێراق بەردەوام مشتومڕی زۆری دروستکردووە، ئەمەش بەهۆی بوونی پێکهاتەی جیاواز و دابەشبوونی وڵات لەڕووی نەتەوە و مەزهەب و ئايينهوه کە کاریگەريى هەیە لەسەر زیادبونی کێبڕکیی نێوانیان بەشێوەیەک هەر لایەنێك دەیەوێت زۆرترین پشک بۆ خۆی ببات. پۆستە گرنگ و کاریگەرەکان لە عێراقدا دابەشکراون بەسەر سێ جۆری سەرەکیدا، کە پێک دێن لە پۆستە سیادییەکان، خزمەتگوزارییەکان، دەوڵەتییەکان.
عێراق بە کۆی گشتی پۆسته باڵاكانى پێکدێن لە سەرۆکایەتی کۆمار، ئەنجومەنی وەزیران، ئهنجومهنى نوێنهران، دەستەکان، دیپلۆماسییەکان، سەربازی، ئەمنییەکان، بەڕێوەبەرەکان و بريكارهکان بە کۆى گشتی هەزاران پۆستن، بەڵام بەهۆی گۆڕانکاريى بەردەوام لە دانان و لابردنی پۆستەکان لە کابینە یەک لەدوایەکەکان ژمارەی پۆستەکان دیارینەکراون و گۆرانکاریيان بەسەردا دێت.
بەراوردی کابینەی پێشوو بە کابینەی پێشبینیکراوی ئێستا :
لە کابینەی حکومەتەکەی محەمەد شیاع سودانیدا سەرەڕای ئەوەی هەندێک لایەن ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆیان راگەیاند، حکومەتەکە هەرسێ لایەنی کورد و شیعە و سوننە تێیدا بەشداربوون، هەریەکەیان بە پێی ژمارەی کورسییەکان پۆستیان وەرگرت، کە زۆرترینیان بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی شیعەکان بوو.
کورد لەو کابینەیەدا بەشداریکردنی کارای هەبوو، چەندین پۆست و وەزارەتی سیادی و خزمەتگوزارییان وەرگرت، لەوانە پۆستی سەرۆک کۆمار و جێگری سەرۆک وەزیران و جێگری سەرۆکی ئهنجومهنى نوێنهران، جگە لە هەبوونی 63 کورسی ئەنجومەنی نوێنەران چوار وەزارەتی وەرگرت، کە پێک دێن لە وەزارەتی دەرەوە، وەزارەتی داد، وەزارەتی ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن، و وەزارەتی ژینگە، کە بەسەر پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستاندا دابەشکرابوون.
جگە لەم پۆستانە کورد لە باڵیۆز و کۆنسوڵ و نوێنەرایەتییەکان و پۆستە ئەمنی و سەربازییەکان بەشداری هەبوو، بەشداری کورد لە کابینەی پێشوو بە ئامانجی جێگیرکردنی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا و چارەسەركردنی کێشە هەڵپەسێردراوەکانیان لە بواری نەوت و بودجە و موچەی فەرمانبەران بوو.
دابەشکردنی پشکەکان لە کابینەی داهاتوودا
بریارە حکومەتی نوێ عێراق بنکە فراوان بێت و هەموو پێکهاتە و لایەنە سیاسی و حیزبییەکان تێیدا بەشدار بن، لە ئێستادا هەردوو پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار و ئهنجومهنى نوێنهران پڕکراونەتەوە، هاوکات کابینەی نوێ بەسەرۆکایەتی کاندیدی راسپێردراو عەلی زەیدی نزیکە لە پێکهێنان و کێبڕکێی توندیش هەیە لە نێوان لایەنەکان، پشکەکان بەمشێوەی خوارەوە لە نێوان لایەنەکان دیاریکراوە، ئەوەی جێگای سەرنجە باس لە دانانی چوار جێگر بۆ سەرۆک وەزیران دەکرێت، بە جۆرێک دوو جێگر لە پێکهاتەی شیعە و دانەیەک لە سوننە و کوردێکیش وەک جێگری سەرۆک وەزیران دابنرێت، نابێت جێگرەکان وەزارەتیش وەربگرن.
لە ئێستادا زۆرترین مشتومڕ لەسەر وەرگرتنی پۆستە وزارییەکانە، لایەنەکان بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیان و فراوانبوونی دەسەڵاتیان لە ناو ئەنجومەنی وەزیرانی داهاتوو کێبڕکێ دەکەن بۆ وەرگرتنی ئەو وەزارەتانەی کە سیادین وەک وەزارەتی دەرەوە، دارایی، نەوت، ناوخۆ و بەرگری.
پشکی پێکهاتەکان لە ناو ئەنجومەنی وەزیران
پێکهاتەی شیعە لە کابینەکەی زەیدی زۆرترین پشکیان بەردەکەوێت بەو پێیەی لایەنە شیعەکان زۆرترین کورسی ئهنجومهنى نوێنهرانى بردووەتەوە، بەمەش وەزارەتاکانیان لە نێوان (12 بۆ 13) وەزارەت دەبێت.
لەنێویاندا هاوپەیمانی ئاوەدانی و گەشەپێدان کە محەمەد شیاع سودانی سەرۆکایەتی دەکات خاوەنی زۆرترین کورسییە لە ناو لایەنە شیعەکان پێنج بۆ شهش وەزارەت وەردەگرێت و ئەگەری هەیە یەکێک لە وەزارەتەکان سیادی بێت. هاوکات دەوڵهتی یاسا بە سەرۆکایەتی نوری مالیکی کە پێشتر دوو خول سەرۆک وەزیران بووە سێ وەزارەت وەردەگرێت، قەیس خەزعەلی سەرۆکی عەسائیبی ئەهلی حەق بە دوو وەزارەت و هادی عامری سەرۆکی رێکخراوی بەدر بە وەزارەت بەشداری لە حکومەتی نوێدا دەکەن.
لایەنە سوننەکان لە کابینەی داهاتووی عێراقدا پێنج بۆ شەش وەزارەت وەردەگرن. بەپێى زانیارییەکان ههریەکە لە وەزارەتەکانی بەرگری، پەروەردە، پلاندانان، پیشەسازی و بازرگانی بۆ لایەنە سوننەکان یەکلا بووەتەوە.
هەرچی پشکی کوردە لە حکومەتی داهاتووی عێراق بە سەرۆکایەتی عەلی زەیدی کە گۆڕانکارییەکی ئەوتوی تێدا رونادات رەنگە وەزارەتێکی کەمبکات بریتی دەبێت لە سێ بۆ چوار وەزارەت، باس لەوە دەکرێت دوو وەزارەتیان بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان دەبێت، کە یەکێکیان وەزارەتێکی سیادی دەبێت، رەنگە یەکیتیش وەزارەتێکی پێبدرێت، ئەمەش بە هۆی ئەوەی پۆستی سەرۆککۆماری عیراق لە لایەن یەکێتییەوە پڕکرایەوە و رەنگە نەوەی نوێش وەزارەتێکی پێبدرێت.
پۆستەکانی کورد لە عێراق بە گشتی لهچى پێكدێن؟
کورد پۆستە سیادییەکانی پێک دێت لە چەند پۆستێکی گرنگی سەرۆکایەتی و وەزاری، کە تێیدا پۆستی سەرۆک کۆمار، پۆستی جێگری سەرۆکی ئهنجومهنى نوێنهران و پۆستی جێگری سەرۆک وەزیران، لە وەزارەتیشدا پۆستی وەزارەتی دەرەوەی بەردەکەوێت لەسەر بنەمای رێکكەوتن لەگەڵ لایەنە سیاسییەکان.
بە شێوەیەکی گشتی لە نێو وەزارەتەکاندا، ژمارەی پۆستەکان لە سێ تا چوار وەزارەتە، کە بە پێی رێککەوتنی سیاسی دیاری دەکرێن، لایەنە کوردییەکان کێبڕکی بەدەستهێنانی دەکەن.
لە بەشی دیپلۆماسیشدا، ژمارەی پۆستەکان لە نێوان 15 تا 20 دانەیە، کە هەشت تا 12 پۆستی باڵیۆز و زیاتر لە 10 پۆست و پلەی دیپلۆماسی لەخۆ دەگرێت.
بەشی سەربازی و ئەمنی لە نێوان حەوت تا 14 پۆست تێدایە، کە دوو تا چوار پۆست پلەی باڵا و پێنج تا 10 پۆست و پلەی ناوەندی دەگرێتەوە.هەروەها، لە بەشی بەڕێوبەرایەتییە گشتییەکاندا، ژمارەی پۆستەکان لە نێوان 20 تا 30 دانەیە.
کورد کۆی گشتی ئەو پۆستانەی کە لە عێراقدا هەیە ژمارەی ئەو پۆستانەی کە کاریگەرن و دەدرێن بە کورد لە نێوان 113 تا 141 پۆست دەبێت، ئەمەش نیشانەی بەشداربونی دیاریکراوی کوردە لە نێوان حکومەتە یەک لەدوا یەکەکانی عێراق.
لهساڵى 2004ـهوه تا ئێستا چۆن پشكهكانى كورد له ئهنجومهنى وهزيرانى عێراق كهميكردووه؟
له ساڵى 2004 بۆ 2005 حكومهتهكهى ئهياد عهلاوى چهندين پۆستى باڵاى كوردى تێدابوو، لهوانه پۆستى جێگرى سهرۆكوهزيران، جێگرى سهرۆككۆمار) لهگهڵيشيشدا پينج وهزارهت درابووه كورد ئهوانيش وهزارهتهكانى ( دهرهوه، مافهكانى مرۆڤ، شارهوانى، سهرچاوهكانى ئاو، وهزيرى دهوڵهت بۆ كاروبارى ژنان).
له ساڵى 2005 بۆ 2006 له كابينهى ئيبراهيم جهعفهرى كورد زۆرترين پشكى له كابينهكهدا ههبوو، بۆ يهكهمجار پۆستى سهرۆككۆمار درايه كورد لهگهڵيدا پۆستهكانى جێگرى سهرۆكوهزيران و حهوت وهزارهت لاى كورد بوون، ئهوانيش وهزارهتهكانى (دهرهوه، پلاندانان، پهيوهندييهكان، كار و كاروبارى كۆمهڵايهتى، سهرچاوهكانى ئاو، ژينگه، شارهوانى و ئاوهدانكردنهوه).
له يهكهم كابينهى نورى مالكى له ساڵى 2006 بۆ 2010 پۆستهكانى كورد له بهغداد هێشتا رێژهيهكى بهرزيان ههبوو، جگه له پۆستى سهرۆككۆمار و جێگرى سهرۆك وهزيران كورد له كابينهكهدا خاوهنى شهش وهزارهت بوو (وهزارهتى دهرهوه، وهزارهتى پلاندانان، وهزارهتى ئاو، وهزارهتى ژينگه، وهزارهتى داد، وهزارهتى پيشهسازى وكانزاكان).
له دووهم كابينهى نورى مالكى لهنێوان ساڵانى 2012 بۆ 2014 پشكهكانى كورد له وهزارهتهكانى عێراق بهرهو كهمبوونهوه چوون، كورد توانى پۆستهكانى سهرۆككۆمار و جێگرى سهرۆك وهزيران وهربگرێتهوه، بهڵام شهش وهزارهتهكه بۆ چوار وهزارهت كهمبوهوه ئهوانيش وهزارهتهكانى (دهرهوه، كۆچ و كۆچبهران، دهوڵهت، بازرگانى).
لهدواى كابينهكانى نورى ماليكى، حكومهتهكهى حهيدهر عهبادى هات كه بۆ ماوهى چوار ساڵ و لهنێوان ساڵانى 2014 بۆ 2018 بوو، كورد پۆستى سهرۆككۆمار و چوار وهزارهتى پێدرا ئهوانيش (دارايى، رۆشنبيرى، بازرگانى، مافهكانى مرۆڤ).
دواتر كابينهكهى عادل عهبدولمههدى هات كه لهنێوان ساڵانى 2018 بۆ 2020 بوو، وهزارهتهكانى كورد بۆ سێ وهزارهت كهمبوهوه، ئهوانيش وهزارهتهكانى (دارايى، ئاوهدانكردنهوه و نيشتهجێكردن، داد) لهگهڵيشيدا پۆستى سهرۆككۆمار لهلايهن كوردهوه بهڕێوهدهبرا.
دواتر حكومهتهكهى مستهفا كازمى هات، لهنێوان ساڵانى 2020 بۆ 2022 بهردهوام بوو، وهزارهتهكانى كورد لهم كابينهيه سێ وهزارهتى (دهرهوه، داد، ئاوهدانكردنهوه و نيشتهجێكردن).
له كابينهكهى محهمهد شياع سودانى 2022 بۆ 2024، كورد پۆستى سهرۆككۆمار و جێگرى سهرۆكوهزيرانى ههبوو، ژمارهى وهزارهتهكانيشى چوار وهزارهت بوون، ئهوانيش (وهزارهتى دهرهوه كه پۆستهكه لهلايهن جێگرى سهرۆكوهزيرانهوه بهڕێوهدهبرێت، ئاوهدانكردنهوه و نيشتهجێكردن، وهزيرى ژينگه، داد) بوون.
كهمبوونهوهى پۆسته باڵاكانى كورد له كابينه يهك لهدوا يهكهكانى عێراق
شارەزایان و پسپۆڕانی بواری سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەردەوام رەخنە لە لایەنە سیاسییەکانی هەرێم دەگرن کە بەیەکدەنگ بەشداری لە حکومەتی عیراقدا ناکەن و کێبڕکێی توند لەسەر ئەو پۆستانە دەکەن کە بۆ کورد دیاریکراون، پێیان وایە ئەمە زەرەر لە پێگەی کورد دەدات لە بەغدا و ناتوانرێت بەرگری لە ماف و شایستەکان و قەوارەی هەرێم بکرێت. پرسە گرنگەکە لێرەدا ئەوەیە لەگەڵ هەبوونی لە 15٪ بۆ 20٪ ی ئەو هەزاران پۆستە جیاوازەی لە عێراقدا هەیە کورد دەتوانێت چی بکات؟