عەلی زەیدی ئەو سەرمایەدارە گەنجەی کە دواجار ئەمریکا و ئێران هاوڕابوون باڵاترین پۆستی عێراقی پێبدەن، ئەو پۆستەش سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقە. کارنامەی حکومەتەکەی زەیدی بڵاوکراوەتەوە و هەمووان چاوەڕوانن کە ئایا زەیدی دەتوانێت ئەو بەڵێنانە جێبەجێبکات کە لە کارنامەکەدا ئاماژەی بۆ کردووە؟ یان دوا جار هەمان ئەو دەستە نادیاره حوکمی عێراق دەکات، کە پێشووتر لەپشت سەرجەم سەرۆک وەزیرانەکانی عێراقەوە بوون؟
هەرچەندە کێشەی کورد لە عێراق لە ماوەکانی رابردوودا، تەوەرێکی سەرەکی بووە، کۆمەڵیک پرسی هەڵپەسێردراو وەکو مووچە، پێشمەرگە، یاسای نەوت و گاز، سنور، ناوچە جێناکۆکەکان، لە نێوان هەرێم و ناوەند ماونەتەوە، ئەم کارنامەیەش کە تەنها دوو جار لە کۆتاییدا ناوی هەرێمی کوردستانی هێناوە، بێ ئاماژە کردن بۆ هیچ کام لەو پرسانەی هەن، ئەو پرسیارە دەوروژێنێت، ئایا ئەگەر پێشووتر لە کارنامەکاندا باسی هەرێم کرابوو دۆخی موچە و پشکی بودجەی هەرێم بەو دۆخە خراپە گەیشت، ئاخۆ لەسەردەمی ئەم سەرۆک وەزیرانە گەنجەدا کە باسی هەرێمی کوردستان نەکراوە دۆخەکە چی بەسەر دێت. ؟
هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کە ١١/١١/٢٠٢٥ بەڕێوەچوو، پاش هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پەرلەمان و سەرۆکایەتی کۆمار، بەدەستنیشانکردنی عەلی زەیدی بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران، گرێکوێرەی پێکهێنانی حکومەت کراوەیەوە، لە ئێستاشدا کارنامەی حکومەتە تازەکە و ئەو دۆسیانەی دەیەوێت لە کابینەی نوێدا گرنگی پێبدات، لە میدیا و شەقامی عێراقیدا تیشکی دەخرێتەسەر، خەڵکی لە نێوان زۆری بەڵێنی بەرپرسان و هیوایەک بەم سەرمایەدارە گەنجەدا ماونەتەوە.
پێش راسپاردنی زەیدی بۆ پۆستەکە، ململانێ لە نێوان ماليکی سودانیدا بوو، بەڵام دەستبەرداربوونی ماليکی لەو پۆستە ئەگەر بەهۆی ڤیتۆی ترەمپ بوبێت، سودانی لەدۆخێکدا کشاوەتەوە کە ورد و درشتی دۆخی ئابوری عێراق ئاگادارە، کە بەهۆی رووداوەکانی جەنگ، کێشەی داهات و کەمی نەختینە بۆعێراق بۆ دروستبوو، ئەم ئەرکە قورسەش راستەوخۆ رووبەڕووی عەلی زەیدی دەبێتەوە.
لە عێراقدا ئەنجومەنی وەزیران باڵاترین دەسەڵاتی جێبەجێکردنە، بڕیارە ئابوری، سیاسی، ئەمنییەکان لای ئەنجومەنی وەزیران و هەندێک لە دەسەڵاتەکان لای وەزارەتە پەیوەندیدارەکانە، بەڵام لەم کارنامەیەدا بڕگە و بابەتەکان بە جۆرێک دارێژراون کە بۆنی ئەوەی لێدەکرێت دەسەڵاتەکان ناوەندی بن و لەبری ئەنجومەنی وەزیران کابینەکە ناو بندرێت کابینەی سەرۆک وەزیران.
پرسە گرنگەکانی کابینەکەی عەلی زەیدی
کارنامەی حکومەتە نوێيهکە کۆمەڵیک پرسی دیاریکردووە، کە دەیەوێت لە ماوەی سێ ساڵی داهاتوودا گرنگییان پێبدات، بۆ ئەو مەبەستە سەرۆک وەزیرانی راسپێردراو بۆ پێکهێنانی حکومەت پێویستی بە پشتگیری لایەنە سیاسیيەکان هەیە، لەبەر ئەوەی مێژووی عێراقی نوێ ئەو راستییە ئاشکرا دەکات، بۆئەوەی بتوانیت لە عێراق گۆڕانکاريى ئەنجام بدەیت، وێرای ویستە نێودەوڵەتییەکە، لە ناوخۆدا دەبێت جۆرێک لە کۆدەنگی هەبێت، ئەگەر نا بەرەوپێشچوون و گۆڕانکارییەکان تەنها وەکو خەونێک دەمێننەوە.
پرسی گروپە چەکدارەکانی عێراق
یەکێک لە دۆسیە گرنگ و هەستیارەکانی کابینەکەی عەلی زەیدی کە چاوی ئەمریکا لەلایەک و ئێران لەلایەکی دیکەی لەسەرە، دۆسیەی ئاسایش و ئەمنییەت و بوونی گروپ و میلیشیا چەکدارەکانی عێراقە، هەڵبژاردنی زەیدی بۆ ئەو پۆستە راستەوخۆ لەلایەن بڕیار بەدەستانی نێو ئەو گروپە چەکدارانەوەیە، کە ئێستا زەیدی دەیەوێت چەکەکانیان رادەست بکەن و ئەوەی لەکارنامەکەی باسی دەکات (حصر السلاح بید الدولە) مانەوەی چەک تەنها لای دەوڵەت، بۆیە ئەو پرسیارە دەکرێت ئەم دروشمە تەنها بۆ رازیکردنی ئەو لایەنانەیە رایانسپاردووە بۆ پێکهێنانی حکومەت؟ یاخود لە ئەرزی واقیعدا گەنجێکی تەمەن 40 ساڵ بە ئەزموونێکی سیاسی کەم، ئەو توانایەی هەیە دۆسیەیەکی هەستیاری وک گروپی چەکدار و حەشدی شەعبی چارەسەر بکات، لەکاتێکدا هەمان ئەو پرسە بە نوری مالیکی و کازمی و سودانی چارەسەر نەکرابوون.
هەرچەندە لەکارنامەکەی عەلی زەیدی بە راشکاوی ناوی (میلشیا) نەهاتووە، بەڵام لە چەند بڕگەیەکدا جەخت دەکاتەوە پێویستە سەرجەم هێزە ئەمنییەکانی عێراق رێکبخرێنەوە، هاوکات چەک لە دەستی دەوڵەتدا بێت و پارێزگاريى لە سنوورەکانی عێراق بکرێت، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە، لەبری کۆنتڕۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکان، لە بڕگەی (٣) ی کارنامەکە بە روونی نوسراوە، پەرەپێدانی تواناکانی حەشدی شەعبی، ئەمەش ئەو راستييە ئاشکرا دەکات هیچ سەرۆک وەزیرانێک ناتوانێت لە دەرەوەی ویست و ئیرادەی دەوڵەتی قووڵ لە عێراق هەنگاو بنێت.
ئێران و ئەمریکا لە کارنامەکەدا
لە مێژووی حکومەتەکانی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ وە، عێراقییەکان شاهيدی ئەو راستییەن، کەسێک دەتوانێت ببێت بە سەرۆک وەزیرانی عێراق کە رەزامەندی ئێران و ئەمریکا بەدەست بهێنێت، لە کارنامەکەی زەیدی بەهیچ شێوەیەک ناوی وڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران نەهێندراوە، لە کاتێکدا راستەوخۆ لە تەوەری (٢) بڕگەی (٤) باس لە کاراکردنەوەی رێککەتننامەی ستراتیجی نێوان عێراق و ئەمریکا دەکات بە جۆرێک گرەنتی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی هەر دوو وڵات بکات.
پێگەی جیۆپۆلیتیکی عێراق بە جۆرێکە گرنگی زۆری هەیە بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران لەلایەک، بەهۆی بوونی بەرژەوەندی هاوبەشی سیاسی و ئابوری و مەزهەبی، ئەمریکاش لەلایەکی دیکە خۆی بە رزگارکەری عێراق دەبینێت و بەردەوام باس لە پێگەی عێراق لە ناوچەکە دەکات، بۆیە پاراستنی ئەو هاوسەنگییە لەنێوان ئەو دوو وڵاتە زلهێزەدا بەردەوام ئەرکێکی سەختی بەرپرسانی عێراق بووە، لەسەروو هەمووشیانەوە ئەو ئەرکە دەکەوێتە سەرشانی سەرۆک وەزیران.
چاکسازی ئابووری و دارایی
بەکارهێنانی زاراوەی (الاصلاح) بۆ پرسی ئابوری عێراق ئەو پرسیارە دەوروژێنێت کە ئایا هەڵبژاردنی چەمکی چاکسازی ئابوری چ مەبەستێکی لە پشتەوەیە؟ لە کاتێکدا عێراق خاوەنی یەدەگێکی زۆری نەوت و وزە و سامانی سروشتییە، ئەوەی پێویستە بکرێت بەڕێوەبردنێکی دروستە بۆ ئەم کەرتە گرنگە.
لەم تەوەردە ناوبراو بە وردی باس لە دەرفەتەکانی عێراق لە رووی ئابوری دەکات، کە توانایەکی باشی هەیە لەوەی لەم دۆخە چەقبەستووە قوتاری ببێت، گرنگی بە کەرتی تایبەت، کەرتی بانکی، وەبەرهێنانی بیانی، زیادکردنی داهاتی نانەوتی، لە سەرەکیترین ئەو بوارانەیە کە عەلی زەیدی دەیەوێت لە سەردەمی دەسەڵاتی خۆیدا جێبەجێیان بکات.
رابردوی کەسایەتی عەلی زەیدی کە پاشخانێکی بازرگانی و ئابوری هەیە، لە کارنامەکەیدا بە روونی رەنگی داوەتەوە، بەو حوکمەی زۆرترین پانتایی کابینەکەی تەرخانکردوە بۆ ئابوری بە جۆرێک ١٢ بڕگەی بۆ ئەم بابەتە دیاریکردووە، لە کاتێکدا بۆ پرسی ئەمنی و ئاسایش و سیاسەتی دەرەوە تەنها (٧) بڕگەیە. لە ئێستادا عێراق بەقەیرانێکی داراییدا تێپەڕدەبێت چاوی لەم گەنجەیە کە بتوانێت وڵاتەکە بەرەو کەنارێکی ئارام ببات، لەبڕگەی (١٠) تەوەری (٣) باس لە دروستکردنی سندوقێک بۆ نەوەکانی ئایندە دەکات کە سودمەندبن لە داهاتی نەوت، ئەمەش بەڵێنەکانی رابردوو دەهێنێتەوە یاد کە باس پشکی خەڵک لە داهاتی نەوت و مووچە بۆ کابانی ماڵ دەکرا، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەم سەرۆکە گەنجە بتوانێت ئەنجامی بدات ئەوەیە "لەم عێراقە دەوڵەمەندە خەڵک هەژار نەبێت".
وزە و کارەبا
عێراق رابردوویەکی تاریکی لەگەڵ کارەبادا هەیە، بەو حوکمەی تا ئەم ساتەوەختە نەیتوانیوە، کێشەی کەمی و پچڕانی کارەبا چارەسەر بکات، وێڕای بەڵینی کابینەکانی رابردوو بۆ دۆزینەوەی رێگاچارەیەک بۆ کەمی کارەبا، تا ئێستا قەیرانەکە بەردەوامە. بۆیە عەلی زەیدی تەوەرەیەکی چوار بڕگەیی تایبەت کردووە بە پرسی وزە و کارەبا، بەو هیوایەی بتوانێت ئەم کێشە بەردەوامەی وڵات چارەسەر بکات.
لە ئێستادا کە عێراق بەرەو وەرزی گەرما دەڕوات، کەمی کارەبا و پچڕانی بەردەوام سەرۆکە گەنجەکە دەخاتە بەردەم ئەو پرسیارە، ئایا دەتوانێت ئەو کێشەیەی ٢٣ ساڵە بەردەوامە چارەسەری بکات؟ لە کارنامەکەدا ئەگەرچی نەخشە و پلانێکی ورد نابیندرێت، بەشێوەیەکی گشتی باس لە پشت بەستن بە وزەی پاک یان وزەی خۆر، کەمکردنەوەی بەکارهێنان و زیادکردنی بەرهەمهێنانی کارەبا دەکات، ئەم بەڵێنانە پێشوتریش لە کابینەکانی رابردوو نوسرابوو، بەڵام تەنها مەرەکەبی سەر کاغەز بوون.
پرسی کارەبا تەنها رەهەندی ئابوری نییە، بەڵکو راستەوخۆ پەیوەندی بە وزە و بە دیاریکراویش گاز هەیە، بەو حوکمەی لە ماوەکانی رابردوو عێراق رێککەوتنی کڕینی گازی لەگەل کۆمار ئیسلامی ئێران هەبوو لە ساڵی ٢٠١٣ بەدواوە ئەم گرێبەستە کە رۆژانە نزیەکەی (٥٠) ملیۆن مەتر سێجا گازی سروشتی بۆ عێراق دابین بکات، بەمەبەستی کارپێکردنی وێستگەکانی کارەبا، لەم وێسگانەی خوارەوە.
وێستگەی بەسمایە
وێستگەی المنصوریە
وێستگەی الصدر
وێستگەکانی باشوری عێراق
بەپێی داتاکانی تایبەت بە بەرهەمهێنانی کارەبا لە عێراق، نزیکەی ٪٣٠ ی ئەو کارەبایەی لەو وێستگانەی ئاماژەی بۆ کراوە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا پشت بە گازی ئێرانی دەبەستن، بۆیە زیاد لە رەهەندێکی هەیە لەوانە سیاسی، پەیوەندی هەرێمی، کارنامەکەی ناوبراو زیاتر بۆ ئایندە پشت بە گازی ناوخۆ و وزەی جێگرەوە دەبەستێت، بۆیە ئەمەش وەکو ئاڵنگارييهك تەماشای دەکرێت کە ئایا ئەم بازرگانە ئەوەندە توانای هەیە بتوانێت بەرگەی فشارە هەرێمی و نێو دەوڵەتییەکان بگرێت؟ یاخود ئەم چارەسەرانەی تەنها بۆ رازیکردنی لایەنێک لەناو کارنامەکەیدا نوسیوە.
لەبەشی کۆتایی کارنامەکەدا کۆمەڵیک پرسی ئاماژە پێکردووە، لەوانە کەرتی پەروەردەو خوێندن، تەندروستی ،ژنان، مافی مرۆڤ، رۆشنبیری، چاودێری کۆمەڵایەتی و بەرەنگاربوونەوەی هەژاری، بۆ هەریەکە لەم تەوارانە کۆمەڵێک رێکاری دیاریکردووە وەک بەرنامەی کار، تا بتوانێت لە چوار ساڵی داهاتوودا بیانخاتە بواری جێبەجێکردنەوە.
کورد لە کابینەکەی عەلی زەیدی
لەسەرەتای راسپاردنی عەلی زەیدی بۆ وەرگرتنی باڵاترین پۆستی حوکمڕانی لە عێراق، هەر زوو بەرپرسانی هەرێمی کوردستان پیرۆزباییان ئاڕاستە کرد، دواتر بەفەرمی سەردانی هەولێر و سلێمانی کرد، بەڵام کاتێک کارنامەکەی ئەو بازرگانە گەنجە دەخوێنیتەوە، لە کۆی ١٤ تەوەر و ١١١ بڕگە و ٣٢٤١ وشە تەنها لە کۆتایی و دوو جار ناوی هەرێمی کوردستان هاتووە ئەویش لە چوارچێوەی ئەوەی کە دەبێت پابەندبن بە کارنامەکەی حکومەت، کە وا بڕیارە بۆ چوار ساڵی داهاتوو حوکمڕانی عێراق پابەند بن پێیەوە.
ئەگەر چی کورد پێکهێنەرێکی سەرەکی حکومەتە لە عێراقدا، بەڵام بەردەوام لەسەروبەندی پێکهێنانی کابینەی تازەی حکومەت لە سەرەتاوە گەشبینی، دواتر کێشە و رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ لایەنی بەرامبەر رویداوە، ئەمجارەش بەم کارنامەیەی کە کەمترین باسی کورد و هەرێمی کوردستان و کێشە هەڵپەسێردراوەکانی تیادا هەیە نازانرێت ئاخۆ دۆخی هەرێم چی بەسەر دێت لە چوار ساڵی داهاتوودا.
ئەگەر بەراوردێکی خێرا بکەین لە نێوان کارنامەی محمد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی پێشوو کە لە رووی ناوەرۆکەوە، بە روونی باسی هەرێمی کوردستان، کێشە هەڵپەسێردراوەکان، پێشمەرگە، کەرکوک، کۆمەڵێک پرسی دیکەی تایبەت بو کوردستانی کردبوو، بەڵام ئەوەی زۆر جار واقیعدا لە ئەرزی دەگوزەرێت جیاوازە لە کارنامە و نوسراوەکان، ئەوەی بڕیار دەدات سەرۆک وەزیران نییە، بەڵکو ئەو لایەنەیە کە سەرۆک وەزیرانی دەستنیشانکردووە.