پاشەکشەی بەردەوامی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا چ وەک دەنگدەر و چ وەک بڕیاردەر لە ناوەندە باڵاکانی دەوڵەت و دروستکردنی بڕیاردا، تەنها دەرەنجامی ساردبوونەوەیەکی کاتی یان بێمەیلییەکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی پێکهاتەیی قووڵە. ئەم پاشەکشەیە لە لایەکەوە بەستراوەتەوە بە گۆڕانی داینامیکی دەسەڵات، سەرهەڵدانەوەی عەقڵییەتی خێڵەکی و پیاوسالاریی حيزبی و زاڵبوونی سیستمی پشک پشکێنە (المحاصصة)، لە لایەکی تریشەوە دەرەنجامی ئەو توندوتیژییە ڕەمزی و جەستەیییەیە کە لە فەزای سیاسیدا دژی ژن بەکاردێت. لەم بابەتەدا، لە روانگەیەکی فەلسەفی و ڕەخنەییەوە قووڵ دەبینەوە لەم دیاردەیە؛ نەک تەنها بۆ شیکردنەوەی ئامارەکان، بەڵکو بۆ تێگەیشتن لەو کۆسپە دەستووری، حزبی و کولتوورییانەی کە پانتایی سیاسیی عێراقیان کردووەتە ژینگەیەکی دوورەپەرێز بۆ ئافرەتان، و لێکۆڵینەوە لەوەی کە چۆن ئەم پەراوێزخستنە شەرعیەتی پرۆسەی سیاسی و ئاسۆی دیموکراسی لە وڵاتدا تووشی گەورەترین قەیران کردووە.

● دیموکراسی تەوافوقی و دەرفەتی بەشداریکردنی ئافرەت لە دەسەڵاتدا

پرۆسەی گۆڕانی سیاسی لە عێراق دوای ساڵی ٢٠٠٣، تەنها ڕووخانی ڕژێمێکی دیکتاتۆری و خۆسەپێنەر نەبوو، بەڵکو گۆڕینی بنەڕەتیی فەلسەفەی حوکمڕانی بوو لە دەوڵەتێکی سەرکوتکەرەوە بۆ مۆدێلێکی نوێ کە لەسەر بنەمای "پێکهاتەکان"  یان دیموکراسی تەوافوقی (Consensus Democracy) داڕێژرا. پەسەندکردنی دەستووری هەمیشەیی لە ساڵی ٢٠٠٥دا وەک گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی نوێ سەیر دەکرا کە بتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پێکهاتە نەتەوەیی، ئاینی و مەزهەبی و ڕەگەزە جیاوازەکاندا دروست بکات.

بەڵام ئەزموونی زیاتر لە دوو دەیە نیشانی دا کە ئەم گواستنەوەیە نەبووە هۆی لەدایکبوونی دیموکراسییەکی ڕاستەقینە و نیشتمانیی بەهێز. لەبری سەقامگیری و گەشەپێدان، عێراق کەوتە ناو خولگەیەکی بەردەوام لە ململانێی ناوخۆیی، گرژی سیاسی، و ناسەقامگیری ئابووری. ئەم وتارە شیکارییە، لە ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی و زانستییەوە، تیشکدەخاتە سەر چەمکی دیموکراسی تەوافوقی، ئاڵنگارییە بنەڕەتییەکانی بەردەم ئەم مۆدێلە لە عێراق، و بە تایبەتیش پانتایی و ئاستەنگەکانی بەردەم بەشداری سیاسی ئافرەت لە نێو ئەم سیستەمە ئاڵۆزەدا.

● چەمکی دیموکراسی تەوافوقی لە کۆمەڵگا فرەییەکاندا

دیموکراسی تەوافوقی وەک تیۆرییەکی سیاسی، زیاتر لەسەر دەستی بیرمەندی هۆڵەندی ئارێند لیپهارت (Arend\ Lijphart) لە ساڵی ١٩٧٧دا پەرەی پێدرا. لیپهارت لەو باوەڕەدا بوو کە سیستەمی دیموکراسیی زۆرینە (Majoritarian\ Democracy) لەو کۆمەڵگایانەی کە خاوەن فرەیی ئیتنی، مەزهەبی یان زمانن، ناتوانێت سەقامگیری بپارێزێت، چونکە هەمیشە کەمینەکان پەراوێز دەخات، و دەسەڵاتی زۆرینە دەسەپێنێت. بۆیە، دیموکراسی تەوافوقی وەک چارەسەرێک بۆ پاراستنی یەکپارچەیی و ڕێگریکردن لە لێکترازانی کۆمەڵگا فرەییەکان هاتە کایەوە.

بەپێی تیۆرییەکەی لیپهارت، ئەم مۆدێلە لەسەر چوار کۆڵەکەی سەرەکی دەوەستێت:

 ئەم چوارچێوە تیۆرییە لە عێراقی دوای ٢٠٠٣دا، لەژێر ناوی سێکوچکەی (تەوافوق، تەوازن، شەراکەت) جێبەجێ کرا. بەڵام کێشە سەرەکییەکە لەوەدا بوو کە ئەم بنەمایانە لە واقیعدا نەبوونە کەرەستەی دیموکراسی، بەڵکو گۆڕدران بۆ "پشککاریی حزبی و تائیفی" (المحاصصة)، کە تێیدا بەرژەوەندییە باڵاکانی نیشتمان بوونەتە قوربانی بەرژەوەندیی هێزە مەزهەبییەکان و لایەنە حزبییەکان.

ئاڵنگارییە پێکهاتەییەکانی بەردەم دیموکراسی تەوافوقی لە عێراق.

ناتەواوی و کامڵ نەبوونی سیستەمی سیاسی لە عێراق بۆ چەندین فاکتەری ناوخۆیی و دەرەکی دەگەڕێتەوە، کە گرنگترینیان بریتین لە:

- نائامادەیی ژینگەی کلتوری و کۆمەڵایەتی

دیموکراسی تەنها دەقێکی دەستووری یان سندوقی دەنگدان نییە، بەڵکو کلتور و ڕەفتارە. لە دایکبوونی دیموکراسی لە عێراقدا "سروشتی" نەبوو، بەڵکو لە ڕێگەی دەستێوەردانی دەرەکییەوە فەرزکرا و سەپێندرا. پارتە سیاسییەکانی دوای ٢٠٠٣ لە ناو جەرگەی گەشەی کلتوری دیموکراتییەوە سەر هەڵنەدا، بەڵکو وەک پەرچەکردارێک دژی ستەمکاریی و دیکتاتۆرییەتی حزبی بەعس دروست بوون، بۆیە خۆیان هەڵگری عەقڵییەتی قۆرخکاری و نەبوونی گیانی یەکترقبوڵکردنن.

- پەکخستنی دەستووری و لێکدانەوەی سیاسی

دەستووری ٢٠٠٥، سەرەڕای ئەوەی عێراقی وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی ناساند (ماددەی ١)، بەڵام زۆرێک لە بڕگە و ماددەکانی بە نادیاری مانەوە یان جێبەجێ نەکران. فیدراڵییەت لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان لەلایەن شەقامی عەرەبی (شیعە و سوننە) وەک پرۆژەیەکی دابەشکاری سەیر دەکرێت. ئەم دژایەتییە نیشانی دەدات کە ناوەندگەرێتیی توند هێشتا لە عەقڵییەتی حوکمڕانیدا ماوە و زاڵە.

- زاڵبوونی ئیسلامی سیاسی و ناسنامەی خێڵەکی

لەکاتێکدا دیموکراسی پێویستی بە هاووڵاتیبوون و ناسنامەیەکی نیشتمانی گشتگیر هەیە باڵاتر لەهەموو شتێک، لە عێراقدا ناسنامەی لاوەکی (مەزهەب، خێڵ، پێکهاتە) زاڵە بەسەر ناسنامەی دەوڵەتدا. حیزبە ئیسلامییە سیاسییەکان (شیعە و سوننە) زیاتر پشت بە شەرعییەتی تیۆکراتی و ئایدیۆلۆژی دەبەستن، کە ئەمەش لەگەڵ جەوهەری دیموکراسی مۆدێرندا کە لەسەر بنەمای ئازادی و فرەیی هاوچەرخ وەستاوە، دژبەیەکە.

-گەندەڵی، ناشەفافی و دابەشبوونی چینایەتی

سیستەمی تەوافوقی پشککاری، ئابووری عێراقی کردە ئابوورییەکی ڕەیعی گەندەڵ. داهاتی گشتی لەبری ئەوەی بۆ بووژاندنەوەی ژێرخان بەکاربێت، بووە ئامرازی دەوڵەمەندبوونی چەند نوخبەیەکی سیاسی دیاریکراو. ئەمەش کۆمەڵگای دابەشکرد بۆ دوو چینی دژبەیەک: چینێکی دەسەڵاتداری ئێجگار دەوڵەمەند و چینێکی فراوانی هەژار و بێبەش، کە متمانەی بە تەواوی پرۆسە سیاسییەکە نەماوە.

 

بەشداری سیاسی ئافرەت لە نێو سیستەمی تەوافوقی ئێراقدا

بابەتی بەشداری سیاسی ئافرەتان یەکێکە لە گرنگترین پێوەرەکانی پێوانەکردنی دیموکراسی لە هەر وڵاتێکدا. لە عێراقی نوێدا، پێگەی ئافرەت لە نێوان دەقە یاساییەکان و کۆسپە ڕاستەقینەکانی واقیعدا دەتوێتەوە.

١. کۆتای ئافرەتان لە دەستووردا: دەستکەوتێکی بە ڕووکەش یان ڕاستەقینە!

دەستووری عێراق لە (ماددەی چل و نۆ لە بڕگەی چوارەم)دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەبێت ڕێژەی نوێنەرایەتی ئافرەتان لە ئەنجومەنی نوێنەراندا لە ٢٥% کەمتر نەبێت. ئەمە لە ڕووی یاساییەوە وەک سەرکەوتنێکی گەورە سەیر دەکرێت بۆ چەسپاندنی بەشداری جێندەری لە کایەی یاساداناندا. بەڵام کاتێک سەیری ناوەڕۆکی ئەم بەشدارییە دەکەین، دەبینین سیستەمی تەوافوقی و پشککاری کاریگەری نەرێنی قووڵی بەسەر ئەم ڕێژەیەشەوە جێهێشتووە.

٢. بەربەستەکانی بەردەم کارایی سیاسی ئافرەتان

بە ڕوانین  و وردبوونەوە لە بەشداری ئافرەت لە کایەکانی سیاسەت و دەسەڵاتدا، لە عێراقدا کابینە لە دوای کابینە ژمارەی ئافرەتانی بەشداربوو لە وەزارەت و پۆستە سیاسییەکاندا ڕوو لە کەمبوونەوەن، چەند هۆکارێک وەک کۆسپ و بەربەستی بەردەم کارایی ئافرەتان لە سیاسەتدا ئاماژە پێداوە:-

● پاشکۆیی حزبی: زۆربەی ئەو ئافرەتانەی دەگەنە پەرلەمان، لە ڕێگەی لیستە گەورە تائیفی و خێڵەکییەکانەوە کاندید دەکرێن. ئەوان ناچارن پابەندی ئەجێندای سەرکردە پیاوەکانی حزبەکانیان بن، نەک ستراتیژێکی گشتگیر بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان.

● دوورخستنەوە لە ناوەندەکانی بڕیاردانی ڕاستەقینە: لە سیستەمی تەوافوقیدا، بڕیارە چارەنووسسازەکان لە دەرەوەی پەرلەمان و لە نێوان سەرکردە (پیاو)ەکانی هاوپەیمانێتییە گەورەکاندا دەدرێن. ئافرەتان بە دەگمەن دەگەنە پۆستە سیادی و جێبەجێکارییە باڵاکان (وەکو سەرۆکایەتییەکان یان وەزارەتە ئەمنییەکان).

● کۆمەڵگای باوکسالاری و خێڵەکی: هێشتا کلتوری سیاسی لە عێراقدا پیاوانەیە. ئافرەتانی سیاسی بەردەوام ڕووبەڕووی توندوتیژی دەروونی، هێرشی ئەلیکترۆنی و تانەدان لە ناوبانگیان دەبنەوە، کە ئەمەش وەک ئامرازێک بەکاردێت بۆ ساردکردنەوەیان لە کایەی بەشداریکردندا لە سیاسەت.

شیکردنەوەی بەراوردکاری ئاڵنگارییەکان

بێگومان، بۆ بینینی وێنە گشتییەکە بە شێوەیەکی ڕوونتر و قووڵتر، دەکرێت پەیوەندی نێوان کێشە پێکهاتەییەکانی سیستەمی سیاسی لە عێراق و ڕەنگدانەوەی نەرێنییان لەسەر پێگە و بەشداری سیاسی ئافرەت، بەم شێوەیە شیکار بکەین:

لە ڕەهەندی یاسایی و دەستوورییەوە، کێشەی سەرەکی سیستەمی سیاسی لە عێراقدا تەنها نەبوونی دەق نییە، بەڵکو جێبەجێ نەکردنی ماددە دەستوورییەکان و لێکدانەوەی حزبی و بەرژەوەندیخوازانەیە بۆ یاساکان. ئەم بارودۆخە ڕەنگدانەوەی کتوپڕی لەسەر ئافرەتان هەبووە؛ بە جۆرێک کە مافە دەستوورییەکانی ئەوان تەنها لە چوارچێوەی "کۆتای پەرلەمانی"دا کورتکراوەتەوە بۆ پڕکردنەوەی کورسییەکان، لە کاتێکدا لە واقیعدا و لەناو یاسا مەدەنییەکاندا هیچ پاراستنێکی ڕاستەقینە و کردارەکی بۆ مافەکانیان بوونی نییە. ئەمەش لەگەڵ خۆیدا ئاڵنگارییەکی کۆمەڵایەتی و کلتوری قووڵتر دەهێنێتە ئاراوە، کە تێیدا ناسنامەی خێڵەکی و مەزهەبی بە تەواوی زاڵە بەسەر چەمکی هاووڵاتیبووندا. لە ئەنجامی ئەم باڵادەستییە خێڵەکییەدا، ئازادی جووڵە و بڕیاردانی سیاسی ئافرەتان زۆر سنووردار کراوە و ناسنامەی سیاسی ئەوان بەستراوەتەوە بە ڕەزامەندی خێڵ یان پیاوانی ئاینی، نەک ئیرادەی سەربەخۆی خۆیان.

ئەم دۆخە کۆمەڵایەتییە لە ڕێگەی ئاڕاستە ئایدیۆلۆژییەکانەوە زیاتر چەسپاوە، بە تایبەت لەگەڵ گەشەکردنی ئیسلامی سیاسی و مانەوەی کلتوری دیکتاتۆری لە لایەن نوخبە دەسەڵاتدارەکانەوە. ئەم هێزە سیاسییانە بەردەوام هەوڵی پاشەکشەپێکردن بەو یاسا پێشکەوتنخوازانەیە دەدەن کە پەیوەستن بە خێزانەوە (وەک یاسای باری کەسی)، و دەخوازن ڕۆڵی ژن تەنها لە چوارچێوەی نەریتی و ناوماڵدا بهێڵنەوە. لە کۆتاییدا، کێشە ئابوورییەکانی وەک گەندەڵی بەربڵاو و قۆرخکاریی سامانی گشتی لە لایەن مافیا حزبییەکانەوە، چەکێکی توندن دژی سەربەخۆیی ئافرەت؛ چونکە نەبوونی سەربەخۆیی دارایی وای لە کاندیدە ئافرەتەکان کردووە کە نەتوانن سەرچاوەی دارایی کەمپینەکانیان لەژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بێت، ئەمەش ناچاریان دەکات پشت بەو حزبانە ببەستن کە پیاوان سەرکردایەتی دەکەن و لە ڕێگەی پارەوە ئاراستەی سیاسییان دیاری دەکەن.

پێشنیارەکان بۆ دەربازبوون لە قەیرانەکە

بۆ ئەوەی عێراق لەم چەقبەستووییە سیاسییە ڕزگاری بێت و دیموکراسییەکی ڕاستەقینە (چ تەوافوقی بێت یان زۆرینەی نیشتمانی) بێتە کایەوە، پێویستە کار لەسەر ئەم خاڵانە بکرێت:

 1. چاکسازی دەستووری و یاسایی: پێویستە دەقە دەستوورییەکان بە جۆرێک ڕوون بکرێنەوە کە ڕێگری لە پشککاری تائیفی بکات و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری بپارێزێت.

 2. پەروەردەی مەدەنی: گۆڕینی کلتوری سیاسی لە ڕێگەی پرۆگرامەکانی خوێندنەوە بۆ چەسپاندنی بنەماکانی هاوڵاتیبوون، قبوڵکردنی جیاوازی و یەکسانی جێندەری.

 3. بەهێزکردنی ئابووری ئافرەتان: دابینکردنی هەلی کاری یەکسان و سەربەخۆیی دارایی بۆ ژنان، تاوەکو بتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ تێبکۆشن و نەکەونە ژێر هەژموونی دارایی هێزە نەریتییەکان.

 4. چالاککردنی کۆمەڵگەی مەدەنی: پشتگیریکردنی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و داکۆکیکار لە مافەکانی مرۆڤ و ژنان بۆ چاودێریکردنی کارەکانی حکومەت و پەرلەمان.

دیموکراسی تەوافوقی لە عێراقدا، لەبری ئەوەی ببێتە پردێک بۆ پەڕینەوە بەرەو دەوڵەتێکی مۆدێرن و یەکگرتوو، بەهۆی کامڵ نەبوونی عەقڵییەتی سیاسی، دەستێوەردانی دەرەکی، و گۆڕینی "تەوافوق" بۆ "پشککاری"، بووەتە هۆی چەقبەستوویی و قەیرانی بەردەوام.

ئەم واقیعە سێبەرە کزەکەی خۆی بەسەر بەشداری سیاسی ئافرەتانیشدا کێشاوە؛ ئەگەرچی ڕێژەی کۆتا توانیویەتی ژمارەیەکی بەرچاو لە ژنان بگەیەنێتە هۆڵی پەرلەمان، بەڵام پێکهاتەی باوکسالاری و تائیفی سیستەمەکە ڕێگر بووە لەوەی ئەو بەشدارییە ببێتە هێزێکی کاریگەر بۆ گۆڕانکاریی ڕیشەیی. داهاتووی عێراق و بەدیهاتنی سەقامگیری، بەستراوەتەوە بە توانای تێپەڕاندنی ئەم مۆدێلە پشککارییە بەرەو دەوڵەتێکی هاووڵاتیبوون کە تێیدا یاسا، لێهاتوویی، و یەکسانی مرۆیی بنەمای سەرەکی بن.کەمبوونەوەی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا یەکێکە لە دیارترین نیشانەکانی پاشەکشەی پرۆسەی دیموکراسی.

توندوتیژی ڕەمزی و سیاسی دژ بە ئافرەتان

ئەو ئافرەتانەی لە عێراقدا دەچنە ناو کێبڕکێی سیاسییەوە، ڕووبەڕووی شەپۆلێکی توندی توندوتیژی ڕەمزی دەبنەوە، لەوانە:

● تەشهیر و ناوزڕاندن لە سۆشیاڵ میدیا: هێرشکردنە سەر ژیانی تایبەتی کاندیدە ژنەکان و شێواندنی ناوبانگیان وەک چەکێکی سیاسی بۆ ساردکردنەوە و دوورخستنەوەیان.

● هەڕەشەی جەستەیی: ترس لە تیرۆرکردن یان ڕفاندن کە وایکردووە زۆرێک لە ژنانی خاوەن لێهاتوویی و بڕوانامە، نەیانەوێت خۆیان لە قەرەی کاری سیاسی بدەن.

●پاشەکشەی بەشداری ئافرەت وەک (دەنگدەر)

کەمبوونەوەکە تەنها لەسەر ئاستی کاندید و بەرپرسەکان نییە، بەڵکو لەسەر ئاستی دەنگدەرانیشە. بێهیوایی گشتی لە گۆڕانکاری، نەبوونی یاسای توند بۆ پاراستنی مافی ژنان (وەک دواکەوتنی یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی)، وایکردووە کە کچان و ژنانیش متمانەیان بە سندوقەکانی دەنگدان نەمێنێت و ڕێژەی بەشداریکردنیان کەم ببێتەوە.

پاشەکشەی ئافرەت لە سیاسەتی عێراقدا نیشانەیەکی ڕوونی ئەوەیە کە سیستمەکە لە دیموکراسییەکی ڕاستەقینەوە بووەتە (دیموکراسییەکی ڕواڵەتی) کە تێیدا تەنها ڕێساکانی دەسەڵاتی هێز و پارە حوکم دەکەن، ئەمەش وا دەکات کۆی پرۆسەی سیاسی تووشی قەیرانی شەرعیەت ببێت.

بۆ بەرزکردنەوەی بەشداریی سیاسیی ئافرەتان لە عێراقدا، پێویستە لە قۆناغی "ڕێژەی کۆتای ڕواڵەتی" تێپەڕین و کار لەسەر چاکسازیی پێکهاتەیی، یاسایی و کولتووری بکرێت. چونکە هەبوونی ژنان لە پەرلەماندا بەبێ دەسەڵاتی ڕاستەقینەی بڕیاردان، ناتوانێت گۆڕانکاری لە واقیعی وڵاتەکەدا دروست بکات.

بۆ کاراکردنی ڕۆڵی سیاسیی ئافرەتی عێراقی، پێویستە لە چەند ڕەهەندێکی سەرەکییەوە کار بکرێت کە یەکەمینیان چاکسازییە لە سیستمی حزبی و ناوەندەکانی بڕیارداندا؛ چونکە حزبە سیاسییەکان کە دەروازەی سەرەکین بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، زۆربەیان خاوەن پێکهاتەیەکی پیاوسالاری و ئاینیی توندن. ئەمەش پێویستی بە هەموارکردنەوەی یاسای لایەنە سیاسییەکان هەیە تا حزبەکان ناچار بکرێن کۆتایەکی جێبەجێکردن (بۆ نموونە ٣٠٪) لە لێژنە سەرکردایەتییەکان و مەکتەبە سیاسییەکانیاندا بدەنە ئافرەتان، لە پاڵ گۆڕینی نەریتی دابەشکردنی پۆستە وەزارییەکان و بەخشینی لانی کەم چەند وەزارەتێکی گرنگ و سیادی بە ئافرەتانی پسپۆڕ و لێهاتوو لە بوارە تایبەتەکاندا. هاوکات لەگەڵ ئەم چاکسازییەدا، دابینکردنی پاراستنی یاسایی و ئەمنیی توند مەرجێکی بنەڕەتییە، بەو پێیەی توندوتیژی ڕەمزی و ئەلیکترۆنی گەورەترین ڕێگرە لەبەردەم هاتنەپێشەوەی ژنانی خاوەن لێهاتوویی؛ ئەمەش دەکرێت لە ڕێگەی دەرکردنی یاسایەکی بەهێز بۆ سزادانی تەشهیر و چەوساندنەوەی ئەلیکترۆنی دژی کاندیدە ئافرەتەکان و ئافرەتانی بەشداربوو لە کایەکانی سیاسەت، لە سۆشیاڵ میدیادا، لەگەڵ ڕەخساندنی ژینگەیەکی ئەمنیی گونجاو لە لایەن دەوڵەتەوە بۆ پاراستنی چالاکوانانی سیاسی و مەدەنی لە هەڕەشەی هێزە چەکدارەکان یان خێڵەکییەکان بێتە دی.

له لایەکی ترەوە، لەبەر ئەوەی سیاسەت لە عێراقدا پێویستی بە سەرمایەیەکی دارایی گەورە هەیە و زۆربەی کاتیش ئەو سەرمایەیە لە دەستی پیاوان یان حزبه باڵادەستەکاندایە، پێویستە سندوقی تایبەت یان بودجەی حزبی بۆ پاڵپشتیکردنی کەمپەینی هەڵبژاردنی کاندیدە ژنە سەربەخۆکان تەرخان بکرێت، هاوشانی دامەزراندنی ئەکادیمیای پێگەیاندنی سیاسی بۆ مەشق و ڕاهێنانی نەوەیەکی نوێ لە کچان لەسەر تەکنیکەکانی سەرکردایەتی و گوتاری سیاسی. لە کۆتاییدا، ناوازەیی ئەم پرۆسەیە بەستراوەتەوە بە دروستکردنی هاوپەیمانیەتی مەدەنی و پشتگیری میدیاییەوە، بە چەشنێک کە تۆڕی فشاری مەدەنی لۆبی لەسەر حکومەت و پەرلەمان دروست بکات بۆ دەرکردنی یاساکانی وەک بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی، و میدیاکانیش وێنەی باوی ژن لە قوربانییەوە بگۆڕن بۆ پیشاندانی نموونەی سەرکەوتووی ژنانی بڕیاردەر و ڕۆشنبیر.

بەکورتی، تا ئەو کاتەی "بەشداریی سیاسیی ئافرەت" وەک پاداشت و خێر یان ڕازاندنەوە و تەنها جوانکردنی سیمای دەرەوەی دەسەڵات سەیر بکرێت، دۆخەکە ناگۆڕێت؛ بەرزکردنەوەی ئەم بەشدارییە کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە کۆمەڵگە و ناوەندە سیاسییەکان بڕوایان بە وتەکەی فەیلەسووفی مەزنی یۆنانی ئەفڵاتوون هەبێت کە، بێ ئامادەیی ڕاستەقینەی نیوەی کۆمەڵگا کە ژنن.، کۆی پرۆسەی دیموکراسی لە عێراقدا لە ڕووی شەرعییەتەوە نوقسان و تووشی شەلەل دەبێت. و دەوڵەت ناگاتە ئاستی سەرکەوتن و گەشەسەندن.

 

 

 

سەرچاوەکان

●          کتێبی کوردی

 عەلی، ک.، ٢٠١٩. بزاوتى ژنان لە باشوورى کوردستان: مێژوو، واقیع و ئاستەنگەکان. سلێمانی: غەزلنووس.

 ئەحمەد, ڕ.، ٢٠٢١. کۆتای جێندەری و نوێنەرایەتیکردنی سیاسیی ژنان لە عێراقدا. هەولێر: دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژهەڵات.

●          کتێبی فارسی

 مشیرزاده، ح.، ١٣٩٤. از جنبش تا نظریه اجتماعی: تاریخچه‌ی دو قرن فمینیسم. تهران: شیرازه.

 قاسمی، ع.، ١٤٠١. ساختار قدرت و موانع مشارکت سیاسی زنان در خاورمیانه. تهران: نشر نی.

●          کتێبی ئینگلیزی

Al-Ali, N., 2007. Iraqi Women: Untold Stories from 1948 to the Preset. London: Zed Books.

Krook, M.L., 2009. Quotas for Women in Politics: Gender and Candidate Selection Reform Worldwide. Oxford: Oxford University Press.

●          گۆڤارەکان 

International Feminist Journal of Politics, London: Routledge.

Journal of Middle East Women's Studies, Durham: Duke University Press.

Qalaai Zanist Scientific Journal, Erbil: Lebanese French University.